44-օրյա ադրբեջանական ինտերվենցիան ինքնիշխան Արձախի Հանրապետության դեմ

Արձախը պարտվեց ներսից. իրավական և պատմական վերլուծություն

Ներածություն․ Արձախի պարտության բնույթը
  Ադրբեջանի շուրջ հարյուրամյա ցեղասպանական քաղաքականությունը կանխելու միակ միջոց՝ ինքնիշխան պետություն ստեղծելու  Արձախի բնիկ հայության բնական իրավունքը ոտնահարելու համարսանձազերծված 2020 թ․ 44-օրյա ադրբեջանական ինտերվենցիան,  ԶԼՄ-ների կողմից մատուցվում է որպես անխուսափելի ողբերգություն։ Սակայն ճշմարտությունն այն է, որ ադրբեջանական ինտերվենցիան Արձախի Հանրապետության դեմ  հնարավոր էր կանխել , եթե բնիկ հայության ընտրած նախագահը  ի վիճակի լիներ օգտագործել իր լիազոր կառույցները և բարոյական կամքը: Աղետը ոչ միայն կկանխվեր , այլև հնարավոր էր պարտության վերածել տարածաշրջանի խաղաղությանը սպառնացող  Ադրբեջանի սանձազերծա ծազավթողական արշավը։
  Հետևությունը մեկն է. Արձախի պարտությունը նախապես կազմակերպվել էր ներսից՝ պետական և ռազմական կառավարման մակարդակով։ Այդ պարտությունն իր ծագումն ունի ոչ թե թշնամու զորավարժարաններում, այլ Արձախի Հանրապետության  նախագահի՝ օրենքով սահմանված պարտականությունների չկատարման մեջ։ 

1․ Իրավական պատասխանատվություն ՝ Սահմանադրության վերլուծությամբ
Արձախի Հանրապետության Սահմանադրությունը հստակ սահմանում է նախագահի լիազորությունները և պատասխանատվությունը՝ պետականության պահպանման և ազգային անվտանգության հարցում։
Հոդված 60․ Նախագահը պետության ղեկավարն է, ազգային անվտանգության երաշխավորը։
Հոդված 63․ Նախագահը հանդիսանում է զինված ուժերի գերագույն հրամանատարը՝ նույնիսկ արտակարգ դրության պայմաններում։
Հոդված 71․ Նախագահը իրավասու է նշանակել և ազատել նախարարներին, հրահանգներ տալ անվտանգության մարմիններին։
Հոդված 93, 97, 98․ Նախագահի լիազորություններում ներառված են անվտանգության ապահովման, տարածքային ամբողջականության պաշտպանության և արտաքին սպառնալիքների դեպքում հրատապ միջոցներ ձեռնարկելու իրավասությունները։
Այս հոդվածները ոչ թե խորհրդանշական իրավունքներ են, այլ գործողության կոչեր՝ ազգային ճակատագրական պահերին։
Սակայն պատերազմի սկզբից մինչև աղետալի պարտություն, Արձախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը  ոչ միայն չստանձնեց պատասխանատվության բեռը, այլ իր հայտարարություններով՝ մասնավորապես ամպագոռգոռ «Բաքվում կոֆե խմելու» մասին հայտարարությամբը, թուլացրեց հանրային զգոնությունն ու ստեղծեց խեղաթյուրված իրավիճակային ընկալում։
Նա մոռացավ, որ ընտրությունների ժամանակ հրապարակավ երդվել էր անվերապահորեն իրականացնել իր սահմանադրական պարտականությունները։

---

2․ Քաղաքական որոշումների ծագումը և պետական դավաճանության տարրերը
Արձախյան պատերազմի ընթացքում բազմաթիվ վարկածներ են ի հայտ եկել այն մասին, որ ռազմաքաղաքական որոշումների մեծ մասը թելադրվում էր ոչ թե Ստեփանակերտից, այլ Երևանից։ Եթե անգամ վարկածը, որ Երևանից նախագահ Արայիկին  պարտադրվել է «հանձնում» կամ անվերադարձ նահանջ, ճիշտ է, ապա դա ոչ մի կերպ չի ազատում Արձախի նախագահին իր անմիջական պատասխանատվությունից։
Պետության ղեկավարը չի կարող լոկ ենթակա լինել արտաքին ճնշումներին։ Հակառակը՝ ճնշումների պահին է կայանում պետական մտածողության և առաջնորդության իսկական դերը։ Եթե անգամ Հայաստանի կառավարությունը գործել է  հանցավոր անգործության ձևով, ապա Արձախի նախագահն ուներ թե՛ իրավական, թե՛ բարոյական պարտավորություն դիմադրելու։
Նա պետք է դիմեր ժողովրդին, միջազգային հանրությանը, ՄԱԿ-ին, Ռուսաստանին՝ հայտարարելով.
«Ես՝ որպես Արձախի Հանրապետության ընտրված նախագահ, պաշտոնապես մերժում եմ հանձնելու որևէ կարգադրություն և ամբողջ պաշտպանական համակարգը բերում եմ մարտական պատրաստության։»
Արդյունավետ առաջնորդությունը չափվում է ոչ թե հանգիստ պայմաններում ընդունված որոշումներով, այլ ճակատագրական փորձությունների պահին կայացրած որոշումներով։
Արձախի նախագահի տապալումը կարելի է համեմատել Ֆրանսիայի պատմական պահի հետ։ 1940 թ., երբ կապիտուլյանտ Մարեշալ Պետենի կառավարությունը ստորագրեց անձնատվության պայմանագիր նացիստների հետ, գեներալ Շառլ դը Գոլը հանդես եկավ դիմադրության կոչով.
«Ֆրանսիան չի ավարտվում Պետենով. նա կանգնելու է մինչև վերջին զինվորը։»
Դը Գոլը արհամարհեց վարչական ենթակայությունը, և գործեց ըստ իր ժողովրդի ու պետության արժանապատվության։ Արձախի պարագայում, ցավոք, նման կամք չդրսևորվեց։

---

3․ Հասարակական դիմադրության չօգտագործված ներուժը
Հասարակությունը, հատկապես պատերազմական վիճակում, դառնում է իշխանության վերջին, վստահելի պատնեշը։ Արձախի ժողովուրդը ունեցել է դիմադրության կամք, ու նույնիսկ պատերազմից հետո բազմաթիվ քաղաքացիներ պատրաստ էին մասնակցել ինքնակազմակերպված պաշտպանության, եթե ղեկավարությունը ձևակերպեր հստակ դիրքորոշում։
Բայց ժողովուրդը թողնվեց առանց առաջնորդի՝ և՛ ռազմաճակատում, և՛ բարոյահոգեբանական առումով։ Հասարակական պոտենցիալը չօգտագործվեց, որովհետև պետական ղեկը զբաղեցրած անձը չընդունեց, չպահանջեց, չկազմակերպեց դիմադրություն։

---

4․ Եզրակացություն․ իրավաքաղաքական գնահատական և պահանջ
Արձախի Հանրապետությունը պարտվեց ոչ միայն թշնամու ճնշմամբ, այլ իր ընտրած , բայց չվերահսկվող սեփական ղեկավարության՝ օրինական պարտականությունները չկատարելու պատճառով։ Սա իրավաքաղաքական առումով համարժեք է հանցավոր անգործության, իսկ բարոյական առումով՝ պետական դավաճանության։
Հոդվածը կոչ է պետական և իրավական մարմիններին՝
իրավական պատասխանատվության ենթարկել Արձախի  համապատասխան պաշտոնյաներին՝ սահմանադրական պարտականությունների չկատարման հիմքով,
վերագնահատել պատերազմի ընթացքում տրված հրահանգներն ու ստորագրված պայմանավորվածությունները՝ միջազգային իրավունքի շրջանակում,
վերամշակել ազգային անվտանգության ռազմավարությունը՝ առաջնորդության իրական պատասխանատվության մեխանիզմներով։
Պետականությունը չի կարող կանգուն մնալ, երբ առաջնորդները հրաժարվում են առաջնորդի պարտականություններից: