ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

    Ցեղասպանությունը որպես երկարատև պետական ծրագիր Ավանդական պատմագիտական մոտեցումը Հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանությունը հաճախ սահմանափակում է 1915–1923 թթ. ժամանակահատվածով կամ լավագույն դեպքում սկիզբ համարում 1894–1896 թթ. Համիդյան կոտորածները։ Սակայն այլընտրանքային և պատմահամեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բնակչության մի խմբի էթնիկ-մշակութային, ֆիզիկական և ինքնության լիակատար ջնջումը (դեէթնիկացումը) չի սահմանափակվում միայն մեկ քաղաքական վարչակարգով կամ կարճ ժամանակահատվածով։ 1880–1938 թթ. 58-ամյա աղեղը բացահայտում է պետական մեկ միասնական քաղաքականության անընդհատություն, որն իրականացվել է Օսմանյան կայսրության սուլթանական, Երիտթուրքական և Թուրքիայի Հանրապետության քեմալական վարչակարգերի կողմից։   I ՓՈՒԼ. 1880–1893 թթ. Տեղանվանական, մշակութային և ինստիտուցիոնալ ջնջում (Նախապատրաստական փուլ)  Բնիկ հայերի դեմ ցեղասպանությունը  սկսվել է լեզվական, աշխարհագրական ու ինքնության քարտեզագրության փոփոխությամբ։ «Հայաստան» տեղանվան արգելքը. 1880-ական թվականներ...

  Տարածաշրջանում շարունակվող ագրեսիվ հռետորաբանությունը և ուժի սպառնալիքի կիրառումը լրջորեն վտանգում են Հայկական լեռնաշխարհի Հարավկովկասյան տարածաշրջանում խաղաղության հաստատման գործընթացը։ Խաղաղության օրակարգը չի կարող հիմնվել միակողմանի զիջումների, լռության կամ հայկական կողմի հասցեին հնչող անհիմն նկրտումների անարձագանք մնալու վրա։ 1. Ապշերոնյան վարչակարգի քողարկված սպառնալիքները. CICA-ի գագաթնաժողովի ուղերձները Բաքվում կայացած Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների համաժողովի (CICA) 7-րդ գագաթնաժողովում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունները ևս մեկ անգամ ի ցույց դրեցին Ադրբեջանի որդեգրած երկակի և վտանգավոր քաղաքականությունը։ Ալիևը, վերահաստատելով, որ ՀՀ-ի և Ապշերոնի ռեժիմի միջև «խաղաղությունը փխրուն է, բայց գոյություն ունի և պետք է պաշտպանվի», տողատակերում նրբորեն, բայց հստակ սպառնալիք է հղում Հայաստանի Հանրապետության հասցեին։    Հայտարարելով, թե պատերազմներն ու հակամարտությունները կշարունակվեն մինչև ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի որոշումներն իրականացն...

 Արդեն տևական ժամանակ է, ինչ հայ հանրային և քաղաքական դաշտը հյուծվում է մի անպտուղ ու կործանարար հակամարտության մեջ։ «Հներ ու Նորեր», «Սևեր ու Սպիտակներ».«Ղարաբաղցիներ ու Հայաստանցիներ»,  «Գյումրեցիներ ու Երևանցիներ»  արհեստական եզրույթները, որոնք տարիներ շարունակ ներարկվել են մեր հասարակության գիտակցության մեջ, վերածվել են հոգեբանական պատնեշների։ Մինչ մենք սպառում ենք մեր ազգային էներգիան, մեր մարդկային ու մտավոր ներուժը ներքին վրեժխնդրության, պառակտման և անցյալի հաշիվները մաքրելու վրա, աշխարհը, և հատկապես մեր տարածաշրջանի պետությունները, շարժվում է կայծակնային արագությամբ։   Մինչ մենք վիճում ենք, թե ո՞վ է «ավելի հայրենասեր» կամ «ո՞վ է մեղավոր», մեր հարևանները գծում են ապագայի քարտեզները։ Օրերս  Բաքվում մեկնարկեց մի իրադարձություն, որը պետք է սթափության լուրջ ազդակ լինի մեզ համար։ Թյուրքական պետությունների ֆինտեխ-դաշինքի (TÜRKFİN) նախաձեռնությամբ անցկացվեց «Բաքվի ֆինտեխ սեկտորի առևտրային պատվիրակության ծրագիրը»։ Այս հարթակում թյուրքական աշխարհի առաջատար ֆինանսա...

  Այս լուսանկարը Արևմտյան Հայաստանի  Հոզաթ բնակավայրի բարձունքն է, ուր թուրքը դրել է բռնության իր ստորագրությունը։ Սա պետական հիշողության այն մութ տեսարանն է, որտեղ հողը, լեռը, քարը և նույնիսկ լռությունը ծառայեցվում են մեկ նպատակի՝ հիշեցնել բնիկին, թե ով է այստեղ տերը, և ում արյան վրա է կանգնած այդ «տիրությունը»։ Այստեղ բնությունը այլևս բնություն չէ. այն վերածված է հոգեբանական ահաբեկման բեմի։ Լանջին դրոշմված տարեթվերը՝ «1925-38», Դերսիմի ժողովրդի համար պարզ թվեր չեն։ Դրանք զանգվածային սպանդի, այրված գյուղերի, քարայրներում խեղդված երեխաների, ձորերը նետված կանանց ու լռության դատապարտված հիշողության թվակոդերն են։ Դրանք թուրքական պետության կողմից քարերով գրված դատավճիռ են՝ ուղղված զազաներին, ալևիներին, թաքնված հայերին և բոլոր նրանց, ովքեր երբևէ համարձակվել են հիշել, թե իրենք ովքեր են։      1925 թվականը թուրքական հանրապետության պատմության մեջ ներկայացվում է որպես «ապստամբության ճնշման» տարի։ Բայց ճշմարտությունն այլ է։ Դա այն պահն էր, երբ քեմալական պետությունը բա...

  Բաքվի բռնապետը վերջին տարիներին հետևողականորեն փորձում է ոչ միայն ռազմական ուժով փոխել տարածա-շըրջանային իրողությունները, այլև դրանց վրա կառուցել նոր քաղաքական «լեզու», նոր կեղծ պատմություն և նոր լեգիտիմացման մեխանիզմներ։ Այդ քաղաքականության հերթական դրսևորումներից է ապշերոնյան ռեժիմի կողմից զավթված Արձախի Հանրապետության Շուշի քաղաք կատարվող ցուցադրական այցերի, այսպես  կոչված «վերականգնողական աշխատանքների» և հատկապես «Արևելյան Զանգեզուր» եզրույթի անընդհատ շրջանառությունը ապշերոնյան պաշտոնական ու կիսապաշտոնական քարոզչամեքենայի կողմից։ 2026 թ. հոկտեմբերի 8-ին ապշերոնի թուրքերի Axar.az կայքը տեղեկություն տարածեց,  ըստ որի՝ միջազգային ճանապարհորդների MTP (Most Traveled People) ակումբի շուրջ 40 անդամներ այցելել են Շուշի՝ «Արձախ և Արևելյան Զանգեզուր» ուղևորության շրջանակում։ Հաղորդագրության մեջ հյուրերին ներկայացվել է Շուշիի մասին  «պատմություն», « շրջանի վիճակը», ինչպես նաև « իրականացվող լայնածավալ վերականգնողական աշխատանքները»։ Նման հրապարակումները առաջին հայացքից կա...

  Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս արտաքին քաղաքական գիծը ավելի ու ավելի ընկալվում է ոչ թե որպես հստակ հաշվարկված վերադասավորում, այլ որպես հակասություններով լեցուն վարքագիծ, որի ռազմավարական տրամաբանությունը դժվար է ամբողջությամբ բացատրել։ Խնդիրը միայն այն չէ, որ իշխանությունը փոխում է արտաքին գործընկերների միջև հավասարակշռության մեխանիզմները, այլ այն, որ այդ փոփոխություններն իրականացվում են այնպիսի միջավայրում, որտեղ սխալ հաշվարկի գինը կարող է լինել պետական անվտանգության հետագա թուլացում և պետականության կորսուտը։      Այս համատեքստում առավել տեսանելի հակասություններից մեկն այն է, որ Երևանը, մի կողմից, Բաքվի հետ հարաբերություններում ցուցաբերում է առավելագույն զգուշավորություն՝ դա հիմնավորելով նոր ռազմական բախումից խուսափելու անհրաժեշտությամբ, իսկ մյուս կողմից՝ Մոսկվայի հետ հարաբերություններում հաճախ ընտրում է ցուցադրական կոշտություն։ Եթե առաջին գծում գերակա է էսկալացիան կանխելու տրամաբանությունը, ապա նույն տրամաբանությունը դժվար է չկիրառել նաև Ռուսաստանի պարագ...