ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

  Հայաստանի Հանրապետության կրոնական ինքնության, խղճի ազատության և նորօրյա աղանդների մասին Հայաստանի Հանրապետությունում վերջին ամիսների իրադարձությունները, Մայր Աթոռի և կառավարության  միջև առաջացած լարվածությունը, ինչպես նաև Երևանի փողոցներում տարբեր կրոնական աղանդների ակտիվ քարոզչությունը ստիպում են վերադառնալ մի հարցի, որն ավելի խորն է, քան ընթացիկ քաղաքական հակամարտությունը։ Որևէ մեկն   իրավունք ունի՞   ՀՀ-ի ժողովրդին պարտադրելու մի կրոնական ուսմունք, որի հետ հայությունը չունի ո՛չ պատմական, ո՛չ առաքելական, ո՛չ էլ ազգային կապ։ Այս հարցը պետք է դիտարկել ոչ թե կրոնական մոլեռանդության, այլ ՀՀ-ի պատ-մական ինքնության տեսանկյունից։   Հայկական քրիստոնեության առանձնահատկությունը միայն մոգական 301   թվականը չէ, որով հպարտանում են քաղաքացիների մի զգալի մասը։ Հայկական Առաքելական Եկեղեցու ավանդության համաձայն՝ քրիստոնեական քարոզը մեր Հայրենիք բերել են առաջին դարում՝ Վարդապետի առաքյալներ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը  ։ Հենց այդ պատճառով էլ  Եկե...

  6. XIX դարի սկզբին պատկերը փոխվել էր, բայց սա արդեն հետևանք էր Երևանի խանության վերջին տասնամյակներում մահմեդական բնակչության տեսակարար կշիռն իսկապես բարձր էր։ Encyclopaedia Iranica-ն նշում է, որ խանության բնակչության մոտ 80 տոկոսը մահմեդականներ էին՝ պարսիկներ, թյուրքական և քոչվոր խմբեր, ինչպես նաև քրդեր, իսկ հայերը կազմում էին մոտ 20 տոկոս։ Այս թիվը  որպես « ապշերոնյան  տարածք էր» թեզ կիրառողները փաստորեն խոստովանում են, որ Բնիկ Հայերի Հայրենիքում բռնի ուժի կիրառմամ իրականացրել են ժողովրդագարական պատկերի փոփոխություն ։   Հատուկ թերուությամբ տառապողներին հիշեցնենք, որ  «մահմեդական» և «ադրբեջանցի» տերմինները նույնական հասկացություններ չեն։  Երկրորդ՝ Երևանի խանության մահմեդա-կան բնակչությունը  ներառում էր պարսիկների, քրդերի և տարբեր թյուրքական ցեղերի ներկայացուցիչների՝ բայց ոչ երբեք ադրբեջանցի։ Երրորդ՝ ոչ հայանպաստ  ժողովրդագրական պատկերը հայոց Հայրենիքում  ձևավորվել էր թուրք-պարսկական դարեր տևած պատերազմների, բռնի տեղահանություններ...

  4. Մահմեդական ճանապարհորդի վկայությունը XVII դարի օսմանյան աշխարհագիր և ճանապարհորդ Էվլիյա Չելեբին 1647 թվականին այցելել է Երևան։ Նրա նկարագրությունն առանձնահատուկ արժեք ունի , որովհետև նա մահմեդական օսմանցի հեղինակ էր և որևէ հայկական ազգային նպատակ չէր հետապնդում։ Չելեբին նկարագրում է Երևանի բերդը, քաղաքը, շուկաները, մզկիթները և, հատկապես, հայկական քրիստոնեական միջավայրը ։ Նա այցելում է Երեք Խորան եկեղեցական համալիրը և այն ներկայացնում որպես բացառիկ քրիստոնեական կենտրոն։ Նրա նկարագրության մեջ Երևանը չի վերածվում ինչ-որ «վերջերս ստեղծված մահմեդական քաղաքի» ․ ընդհակառակը, հայկական քրիստոնեական ներկայությունը նրա ժամանակ էլ ակնհայտ և տեսանելի էր։ Ավելին՝ 1650-ականներին տարածաշրջանը տեսած եվրոպացի ճանապարհորդ Ժան-Բատիստ  Ժան-Բատիստ  Տավերնիե Տավերնիեն Երևանը նկարագրում է որպես հարուստ և առևտրական քաղաք, որի շրջակայքում առկա էին հայկական եկեղեցիներ, իսկ հայկական համայնքը շարունակում էր պահպանել իր տնտեսական նշանակությունը։ Այսինքն՝ նու...

  2. 1590 թվականի օսմանյան պաշտոնական գրանցամատյանը՝ մինչև Մեծ սուրգունը Սա հոդվածի ամենակարևոր փաստաթղթային հենարաններից մեկն է։ 1590 թվականին Օսմանյան կայսրությունը կազմեց Երևանի  ընդարձակ հարկային-վարչական ընթարձակ գրանցամատյանը՝ ։ Այն ժամանակակից մարդահամար չէր, սակայն գրանցում էր գյուղերը, տնտեսությունները, հարկատուներին և բնակչության կրոնական պատկանելությունը։ Եվ հենց այս օսմանյան պետական փաստաթուղթն է ցույց տալիս, որ տարածաշրջանում հայկական բնակչությունը ոչ թե XIX դարում է հայտնվել, այլ արդեն XVI դարի վերջին կազմում էր բնակչության նշանակալի մասը։ Ավելին՝ Երևանի քաղաքի 1590 թվականի տվյալները հատկապես խոսուն են ․ քաղաքում գրանցված էր մոտ 403 տնտեսություն, որոնցից միայն 29-ն էին մահմեդական։ Հաշվարկներով՝ քաղաքի բնակչության շուրջ 93 տոկոսը քրիստոնյա էր՝ հիմնականում հայ։ Այսպիսով, երբ այսօր փորձում են 1828 թվականի վիճակագրությունը ներկայացնել որպես Երևանի «բնիկության» ապացույց, պետք է հարց տալ ․ ի՞նչ տեղի ունեցավ այդ 238 տարիների ընթացքում։ Պատասխանի առանցքայի...

  ՔՆՆԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ   ԵՐԵՎԱՆԻ ԵՎ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԸ ՓՈԽԵԼՈՒՆ ՈՒՂՂՎԱԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐ Ի Վերջին տարիներին ապշերոնյան և անատոլիական թուրքական քարոզչության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մի պարզունակ թեզ ․ եթե XIX դարի սկզբին Երևանի խանության բնակչության մեջ մահմեդականները մեծ թիվ էին կազմում, ապա այդ տարածքը, իբր, «ապշերոնյան» է եղել։ Այս փաստարկը պատմականորեն անբավարար է։ Ժողովրդագրական պատկերը որևէ տարածքի պատմական պատկանելության ինքնուրույն ապացույց չէ, հատկապես այն դեպքում, երբ այդ պատկերը ձևավորվել է դարերի պատերազմների, բռնի տեղահանությունների, բնակչության վերաբնակեցման և վարչական քաղաքականության հետևանքով։ Ավելին՝ այստեղ կա մի ուշագրավ հանգամանք ․ Երևանի տարածաշրջանի ժողովրդագրական փոփոխությունների մասին խոսելիս անհրաժեշտ է լսել ոչ միայն հայկական աղբյուրներին, այլև հենց օսմանյան, պարսկական և ռուսական պաշտոնական ու մահմեդական հեղինակների վկայությունները ։ 1. Կ անխամտածված ժողովրդագրական քաղաքականություն Պատմական Երևանի կամ Արարատյան ա...

  Թալիշների ինքնության, քաղաքական իրավունքների և Բաքվի պետական քաղաքականության շուրջ Վտարանդի Թալիշ-Մուղանական Ինքնավար Հանրապետության նախագահ Բորիս Թալիշինսկու հայտարարությունը կարևոր է դիտարկել ոչ միայն որպես քաղաքական գործչի հերթական հայտարարություն, այլև որպես ավելի լայն հարցի բարձրացում․ ի՞նչ է տեղի ունենում այն պետությունում, որը միջազգային հարթակներում իրեն ներկայացնում է որպես բազմազգ և բազմամշակութային պետություն, երբ այդ պետության ազգային փոքրամասնություններից մեկը փորձում է խոսել սեփական լեզվի, մշակույթի և քաղաքական իրավունքների մասին։  Այս հարցի պատասխանը պահանջում է տարանջատել երկու իրողություն՝ Բաքվի պաշտոնական քաղաքական պատկերը և թալիշական հասարակության նկատմամբ կիրառվող քաղաքականության վերաբերյալ առկա փաստերն ու գնահատականները։ Պաշտոնական պատմությունը Ապշերոնի իշխանությունների քաղաքական հիմնական թեզը տարիներ շարունակ նույնն է մնացել․ թալիշները լիովին ինտեգրված են պետության հասարակական կյանքին, ազգային հակասություն գոյություն չունի, իսկ թալիշական ինքնության կամ ...