ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

Աշխարհակալության գաղափարը պատմության մեջ Մարդկության պատմության ընթացքում պարբերաբար ի հայտ են եկել այնպիսի պետական գործիչներ, որոնց հաջողվել է հաղթահարել իրենց ժամանակաշրջանի քաղաքական մասնատվածությունը և ստեղծել բազմազգ ու բազմամշակութային աշխարհակալություններ։ Նման տիրակալները ոչ միայն ընդարձակել են իրենց պետությունների սահմանները, այլև վերափոխել են ամբողջ տարածաշրջանների քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքը։ Հին Արևելքում այդպիսի գործիչ էր Կյուրոս Մեծը, որը հիմնադրեց Աքեմենյան աշխարհակալությունը։ Հելլենիստական աշխարհում այդ դերը ստանձնեց Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որի արշավանքները միավորեցին Հունաստանը, Եգիպտոսը, Միջագետքը և Իրանը մեկ քաղաքական համակարգի մեջ։ Հռոմեական աշխարհում նման նշանակություն ունեցան այն կայսրերը, որոնց օրոք Հռոմը վերածվեց հայտնի աշխարհի գլխավոր գերտերության։ Սակայն համաշխարհային պատմության մեջ հաճախ ստվերված է մնում մեկ այլ անուն՝ Տիգրան Բ Մեծը, որի ստեղծած տերությունը մ.թ.ա. առաջին դարում դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր քաղաքական ուժը։ Կյուրոսը, Ալեքսանդրը...

  Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան՝ Այսրկովկասյան անտառապատ լեռների մեջ, ներկայիս Տավուշի մարզում, Դիլիջանից ոչ հեռու, գտնվում է մի հնագույն սրբավայր, որն այսօր հայտնի է Հաղարծին անունով։ Պաշտոնական պատմագրությունը այն ներկայացնում է որպես միջնադարյան հայկական վանական համալիր, որի հիմնական կառույցները թվագրվում են X–XIII դարերով։ Սակայն գոյություն ունեն նաև այլ տեսակետներ, որոնց համաձայն սրբավայրի իրական պատմությունը շատ ավելի հին է և հասնում է նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջաններին։ Մեր ուսումնասիրությունների համաձայն՝ «Հաղարծին» անվանումը կարող է լինել ավելի ուշ շրջանի ձևափոխված տարբերակ։ Ըստ մի շարք հետազոտողների՝ սկզբնական անվանումը եղել է Հախարծին ,և անվան հետագա փոփոխությունները պայմանավորված են եղել պատմական և գաղափարական գործընթացներով։ Պաշտոնական բացատրության համաձայն՝ սրբավայրի անվանումը կապված է արծվի հետ։ Ըստ ավանդության՝ համալիրի օծման ժամանակ արծիվ է ճախրել գլխավոր եկեղեցու գմբեթի վրա, և այդ իրադարձությունից էլ առաջացել է «Հաղարծին» անվանումը՝ «հաղ» (խաղ) և «արծին» (արծի...

  Այսօր աշխարհը փոխվում է մեծ արագությամբ, և Հայաստանի Հանրապետության համար կենսական է հասկանալ իր տեղն ու դերը այս նոր իրականությունում: Որո՞նք են մեր հիմնական մարտահրավերներն ու զարգացման ուղիները: 1.  Խոշոր ուժերի խաչմերուկում . Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է մի տարածաշրջանում, որը կապում է Եվրոպան, Ռուսաստանը, Մերձավոր Արևելքը և Կենտրոնական Ասիան: Այս աշխարհագրական դիրքի պատճառով մեր տարածաշրջանով հետաքրքրված են համաշխարհային և տարածաշրջանային խոշոր խաղացողները՝ Ռուսաստանը, Թուրքիան, Իրանը, Չինաստանը, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները և Ֆրան-սիան : Սա մեզ համար թե՛ մեծ ռիսկ է, թե՛ նոր հնարավորություն: Բարդ անվտանգային միջավայր. Մեր հիմնական մարտահրավերը շարու- նակում է մնալ հարաբերությունները Արձախի ինքնիշխան Հանրապետության տարածքը զավթած  Ապշերոնի ռեժիմի հետ  և տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռումը: Անվտանգության տեսանկյունից Հայաստանի Հանրա-պետությունը չի կարող ամբողջությամբ հենվել միայն մեկ արտաքին բևեռի վրա: Տնտեսական կապերի բազմազանեցում (դիվերսիֆիկացիա)...

    Մանկության որոշ հիշողություններ տարիների ընթացքում չեն խամրում։ Դրանք վերածվում են ազգային հիշողության մասի։   Հայոց հեքիաթային Շուշի քաղաքի հին կինոթատրոնում,  պատանի տարիներին, մենք դիտում էինք «Կաշվե գուլպան» ֆիլմը։ Էկրանին հայտնվում էր Չինգաչգուկը՝ հպարտ, ազատասեր, աննկուն հնդկացին։ Նա կռվում էր ոչ միայն իր ցեղի, այլև արժանապատվության, ազատության և պատմական արդարության համար։ Մենք՝ այն ժամանակվա հայ պատանիներս, ֆիլմի մեջ  տեսնում էինք աշխատավոր  հայ Ազգի ճակատագիրը։   Մեր պատկերացրած  Չինգաչգուկը այլևս  հնդկացի չէր։ Նա մեզանից մեկն էր։ Նա պայքարում էր այնպես, ինչպես պիտի պայքարեր հայը՝ իր Հայրենիքի, իր ժողովրդի և իր ինքնության համար։ Տարիներ անց, ապշերոնյան գաղութատերերի դեմ Արձախի բնիկ հայերիս 1988-1994թթ. ազգա-յին ազատագրական պայքարի ընթացքում ականատես դարձանք հայոց պատմության   «Չին-գաչգուկներին»։ Նրանք կրում էին այլ անուններ.  Աշոտ, Լեոնիդ, Կարո, Վոլոդյա , Մոնթե և այլն: Եվ նրանց թիվը հասնում էր մի քանի հազ...

  Երբ Մերձավոր Արևելքում և Հայկական լեռնաշխարհի Հարավկովկասյան հատվածում ձևավորվում են նոր հակամարտություններ, բազմաթիվ վերլուծություններ կենտրոնանում են միայն ռազմական վտանգների վրա։ Սակայն ազգային պետական մտածողությունը պահանջում է ավելի լայն դիտանկյուն։ Հայաստանի Հանրապետության առջև ծառացած խնդիրը միայն հերթական ճգնաժամը հաղթահարելը չէ։ Խնդիրը պատմական  է. պահպանել և զարգացնել այն պետականությունը, որը հազարամյակներ շարունակ եղել է քաղաքակրթությունների, մշակույթների և առևտրական ճանապարհների հատման կետում։ Այսօր խոսքը միայն Իրանի կամ Իսրայելի, միայն Թուրքիայի կամ Ապշերոնի ռեժիմի, միայն մեծ տերությունների մրցակցության մասին չէ։ Խոսքը վերաբերում է ամբողջ տարածաշրջանի ապագա կառուցվածքին և այդ կառուցվածքում Հայաստանի Հանրապետության տեղին։ Սյունիքը  աշխարհաքաղաքական հանգույց  Աշխարհի քաղաքական քարտեզում կան տարածքներ, որոնց արժեքը գերազանցում է իրենց չափերը։ Այդպիսին են Մալակկայի նեղուցը, Սուեզի ջրանցքը, Պանամայի անցումը։ Հայաստանի  Հանրապետության    համար...

    1. Ժողովրդավարական այլընտրանքի տապալումը. 1917 թվականի նախագիծը Արձախի հիմնախնդրի խորհրդային փուլի իրավաքաղաքա-կան վերլուծությունը լիարժեք չի կարող լինել առանց դրա նախապատմության և այն բաց թողնված պատմական հնարավորությունների դիտարկման, որոնք դուրս են մնացել ժամանակակից պատմագիտական կիզակետից: Դեռևս 1917 թվականին՝ տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական վերաձևումների փոթորկալից շրջանում, Ստեփան Շահումյանի կողմից առաջ էր քաշվել Հայկական լեռնաշխարհի Արևելյան շրջանների (Այսրրկովկասի) վարչատարածքային բաժանման մի ուշագրավ և իր ժամանակի համար չափազանց ժողովրդավարական նախագիծ:  Շահումյանն առաջարկում էր ձևավորել երեք հիմնական նահանգներ՝ Արևմտյան (կամ Քութայիսի) նահանգ, Արևելյան (կամ Երևանի) նահանգ և Ելիզավետպոլի (կամ Բաքվի) նահանգ: Այս ծրագրի հայեցակարգային առանցքն այն էր, որ նշված երեք վարչական միավորների ներսում նախատեսվում էր լայն ինքնավարություն շնորհել ազգային փոքրամասնությունների ն: Այս մոտեցումը հնարավորություն կտար խուսափել էթնիկական բախումներից և ապահովել Արձախի ու հարակից ...