ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

    Արձախցի զինվորի գրառումները ...1920 թվականի մարտի 13-ին ես գտնվում էի իմ զորամասում, երբ հանկարծ ինձ կանչեց գումարտակի հրամանատարը՝ շտաբս-կապիտան Գարեգինը, և հրամայեց, որ առավոտյան պատրաստ լինեմ մեկնելու տուն՝ հիվանդացած հորս տեսնելու։    Նկարում Սուրբ Աստվածածին (Ագուլեցոց) եկեղեցին է  Հաջորդ օրը՝ մարտի 14-ին,  իմ «Շոկոլադ» անունով ձիով ճանապարհ ընկա դեպի Շուշի։ Նույն օրվա երեկոյան հասա մեր տուն, որտեղ մեծ ցավով իմացա, որ թուրք-մուսավաթականների հետ ընդհարման ժամանակ հայրս ( Սամսոն բեկ Մելիք-Շահնազարյան-հայտնի ինժեներ, Արձախի ռազմական խորհրդի անդամ ու ինքնապաշտպանական մարտերի մասնակից-Ա.Հ. ) ընկել էր թշնամու գնդացրային կրակի տակ և չորս փամփուշտով ծանր վիրավորվել էր։ Իմ հասնելու պահին հորս  վիճակն  արդեն շատ վատ  էր։ Վերքերն այնպիսիք էին, որ դրանց ապաքինման հույս  չկար։ Հայրս,  երբ ինձ տեսավ,   մոտ կանչեց և սկսեց համբուրել։ Ապա ասաց.  -«Կարճ ժամանակում դու կարգին տղամարդ ես դարձել։ Որդի՛ս, ահա քեզ հոր պատվիրանը՝...

       Հայաստանի Հանրապետության շուրջ աշխարհաքաղաքական միջավայրը բառացիորեն եռում է։ Մերձավոր Արևելքում լարվածությունը մոտենում  է ծայ-րահեղ վտանգավոր մակարդակի։ Իրանի շուրջ ձևավորվում է այնպիսի իրավիճակ, որը կարող է վերափոխել ամբողջ տարածաշրջանը։ Իրանը, որը ՀՀ-ի հարավային հարևանն է և մեր անվտանգության համակարգի կարևոր բաղադրիչներից մեկը, այսօր գտնվում է ուժեղ ճնշման տակ։ Արևմուտքի և Իրանի միջև հակադրությունը սրվում է, ռազմական ուժերի կուտակում է նկատվում, իսկ հնարավոր լայնածավալ բախման դեպքում առաջին ցնցումները զգալու են հենց այն տարածաշրջանները, որոնք գտնվում են Իրանի սահմանների մոտ՝   Հայկական լեռնաշխարհի այն հատվածում, որին նաև անվանում են Հարավային Կովկաս։ Եթե Իրանի շուրջ իրավիճակը վերածվի լայն պատերազմի, ապա Երազղ/Արաք-սի հովիտը կարող է դառնալ ոչ միայն աշխարհաքաղաքական ճնշումների գոտի, այլև տնտեսական և ռազմական ցնցումների կենտրոն։ Տարածաշրջանի հաղորդակցությունները, էներգետիկ ուղիները, սահմանները և ուժերի հավասարակշռությունը կարող են կտրուկ...

    Առաջին պլանում Սուրբ Ամենափրկիչ սրբավայրն ու Խանդամիրյանի թատրոնի շենքը: Վերջինիս հետևում երևում է Սուրբ Աստվածածին (Ագուլեցոց ) եկեղեցին:Ձախից հեռվում երևում է Կանաչ Ժամ ( Սուրբ Մկրտիչ) եկեղեցին է, որին շուշեցիները կոչում են նաև Արձախեցոց եկեղեցի: In the foreground is the Holy Savior sanctuary and the Khandamiryan theater building. Behind the latter is the Holy Mother of God (Aguletsots) church. In the distance on the left is the Green Hour (Surb Mkrtich) church, which the people of Shushi also call the Ardzahetsots church. На переднем плане — святилище Святого Спасителя и здание театра Хандамиряна. За последним — церковь Святой Богородицы (Агулецоц). Вдали слева — церковь Зеленого Часа (Сурб Мкртич), которую жители Шуши также называют церковью Ардзахецоц.

      Շուշիի ազատագրման մասին իր հուշերում լեգենդար հրամանատար, ՀՀ պաշտպանության նախկին փոխնախարար և Արձախի Հանրապետության ինքնապաշտպանության ուժերի նախկին գլխավոր հրամանատար , գեներալ-մայոր  Արկադի Տեր-Թադևոսյանը (Կոմանդոս) առանձնահատուկ ընդգծում է մեկ անուն՝ Վարդան Ստեփանյան ,  «Դուշման»  մարտական մականունով ։ Նրա վկայությամբ՝ Շուշիի ազատագրման գործում ամենաակտիվը, ամենախիզախն ու ամենահամարձակը հենց Վարդան Ստեփանյանի ջոկատն էր։ Այդ ջոկատը առաջիններից էր, որ մտավ Շուշի։ Շուշիի գրոհի ժամանակ Վարդանի ջոկատը առաջանում էր արևելյան՝ Շոշիի ուղղությունից ։ Այդ հատվածում թշնամին համառ դիմադրություն էր ցույց տալիս, սակայն դա չկանգնեցրեց հայ մարտիկներին։ Ծանր մարտերի պայմաններում Վարդան Ստեփանյանի ջոկատը շարունակեց գրոհը և առաջիններից մեկը մտավ Շուշի՝ կատարելով մարտական առաջադրանքը և նպաստելով քաղաքի ազատագրմանը։  Վարդանը մարտի նախաձեռնողներից էր։ Նրա ջոկատը կռվեց ամենադժվարին և ամենապատասխանատու ուղղություններում՝ ժամանակին կատարելով մարտական հանձնարար...

    Մերձավոր Արևելքում աճող լարվածությունը  առաջ է բերում մի կարևոր ռազմաքաղաքական հարց․ եթե իրականում սկսվի լայնածավալ հակամարտություն Իրան ի դեմ, ապա որտեղի՞ց կլինի առաջին հարվածը։ Տարածված պատկերացումն այն է, որ նման պատերազմը պետք է սկսվի Պարսից ծոց ից՝ ծովային և օդային գործողություններով։ Սակայն ռազմավարական հաշվարկը ցույց է տալիս, որ իրականում առավել խոցելի ուղղությունը գտնվում է հյուսիսում՝ Արաքսի հովիտ ում։ Այս ուղղությունը կարող է վճռորոշ դեր խաղալ ցանկացած մեծ պատերազմի դեպքում, քանի որ այստեղ են հատվում տարածաշրջանի հիմնական աշխարհաքաղաքական շահերը։ Արաքսի հովիտը՝ Իրանի հյուսիսային ռազմավարական դարպաս Արաքս գետ ը  բաժանում է  Իրան ը Բաքվի ռեժիմի կողմից զավթված տարածքերից   : Սա Իրանի ամենազգայուն աշխարհաքաղաքական շրջաններից մեկն է մի քանի պատճառներով։    Առաջին՝ Իրանի հյուսիսում գտնվում է  Իրանական Ադրբեջանը , որտեղ բնակվում են միլիոնավոր ազերիախոս բնակիչներ ։ Երկրորդ՝ այստեղով են անցնում կարևոր տրանսպորտային և էներգետիկ...

     Պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ ագրեսիվ ռեժիմները պատերազմ սկսելուց առաջ հաճախ դիմում են սադրանքների։ Այդ մեթոդը միջազգային քաղաքականության մեջ հայտնի է որպես «կեղծ դրոշի» գործողություն , երբ իշխանությունը ստեղծում է կամ օգտագործում է միջադեպ՝ այն ներկայացնելով որպես հակառակորդի հարձակում։ Այսպիսի մեթոդներով են սկսվել բազմաթիվ պատերազմներ՝ սկսած Ճապոնիայի կողմից կազմակերպված Մուկդենի միջադեպ ից մինչև նացիստական Գերմանիայի կազմակերպած Գլայվիցի միջադեպ ը։ Նման սադրանքները դարձել են ռազմական ագրեսիայի արդարացման դասական մեխանիզմ։     Սարիղամիշի մեղքը հայերի վրա բարդելու քաղաքականություն ը Այս նույն մեխանիզմը կիրառվեց նաև Օսմանյան կայսրությունում։ 1914–1915 թթ. օսմանյան բանակը աղետալի պարտություն կրեց ռուսական բանակից Սարիկամիշի ճակատամարտ ում։ Պարտության իրական պատճառներն էին ռազմական ղեկավարության սխալները և ձմեռային պայմանների անտեսումը։ Սակայն իշխանության ղեկին գտնվող Ժեոն Թուրքական շարժումը փորձեց պարտության մեղքը բարդել հայերի վրա՝ նրանց ներկայ...