ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

     Զանգեզուր անունով է կոչվում Հայաստանի Հանրապետության այն բնաշխարհը, որն իր մեջ ընդգրկում է Գորիսի, Ղափանի, Մեղրու և Սիսիանի վարչական շրջանները։ Այս անվանումը ոչ թե պատահական է, ոչ էլ քաղաքական հնարք, այլ դարերի խորքից եկող հայկական տեղանուն՝ իր հստակ ծագմամբ և գիտականորեն ուսումնասիրված հիմքերով։ Տարբեր ժամանակներում Զանգեզուր տեղանվան ծագման շուրջ ներկայացվել են մի շարք գիտական վարկածներ, սակայն դրանց մեծ մասը միավորվում է նույն ակունքի շուրջ՝ հայկական Ձագեձոր անվան ձևափոխությունը։ Ըստ Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի՝ այն կապվում է Ձագիկ նահապետի տիրույթների՝ Ձագեձոր կամ Ձագկաձոր («Ձագերի ձոր») անվան հետ։ Մեկ այլ տարբերակով՝ այն առնչվում է նույն տարածքում գտնվող հին վանքի զանգի հզոր հնչյունին կամ նույնիսկ սկյութական ցեղերի (սակերի) անվան ձևափոխությանը։ Զանգեզուր տեղանունը պատմական աղբյուրներում հանդիպում է տարբեր ձևերով՝ Զանկեազօր, Զանկիզուր, Զէնգէզուր և այլն, ինչը վկայում է դրա հնագույն և շարունակական կիրառության մասին հայկական միջավայրում։   Հայ մ...

     Վերջին տարիներին հանրային դիսկուրսում հաճախ հնչում են ուռճեցված գնահատականներ, թե Արձախը գոյատևել է բացառապես Հայաստանի Հանրապետության աջակցության հաշվին։ Այս մոտեցումը, սակայն, չի արտացոլում իրական պատկերը իր ամբողջության մեջ և պահանջում է փաստերի վրա հիմնված վերանայում։ Սույն համառոտ ակնարկը կազմվել է Ս․ Ա․ Մելքումյանի «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության աշխարհագրություն» (Երևան, 1994թ․) դասագրքի և վիճակագրական տվյալների հիման վրա՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել Արձախի ժողովրդագրական և տնտեսական իրականությունը գիտահանրամատչելի ձևով։ Ժողովրդագրական պատկերը 1921 թվականի տվյալներով Արձախում բնակվել է շուրջ 131 500 մարդ, որոնց մոտ 94%-ը եղել են հայեր։ Հետագա տասնամյակներում այս հարաբերակցությունը էական փոփոխության չի ենթարկվել։ Բնակչության թվաքանակի դինամիկան եղել է հետևյալը․ 1939 թ․՝ 150 800 1959 թ․՝ 130 400 (նվազումը պայմանավորված էր այն ժամանակվա քաղաքական միջավայրով) 1975 թ․՝ 155 000 1989 թ․՝ 189 000 1992 թ․՝ շուրջ 220 000 որոնցից մոտ 98%-ը հայեր էին ...

    (համեմատական վերլուծություն)  Իրանի Իսլամական Հանրապետության վրա ԱՄՆ-ի նրա  դաշնակիցների ագրեսիայի  համատեքստում մի շարք պետություններ սահմանափակել կամ արգելել են յահուդական անձնագիր ունեցող  քաղաքացիների մուտքն իրենց տարածք։ Այդ երկրների թվում են՝  Մալդիվներ , Ալժիր , Բանգլադեշ , Բրունեյ , Իրան , Իրաք , Քուվեյթ , Լիբանան , Լիբիա , Պակիստան , Սաուդյան Արաբիա , Սիրիա և Եմեն ։   Հիշարժան է, որ այս քայլերը ներկայացվում են որպես քաղաքական և բարոյական դիրքորոշում՝ ի պաշտպանություն Իրանի ժողովրդի։ Անգամ կոշտ հայտարարությամբ Հանդես է եկել միջազգային առաջատար Չինաստանը՝ դատապարտելով ԱՄՆ-ի կողմից միջազգային իրավունքների խախտումը: Շուշի Սոցիալ-կրթական և փորձագիտական կենտրոն Հ/կ-ն  և  Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի Արձախի հանձնաժողովը հանդես են գալիս   միջազգային իրավունքի համաչափ կիրառման վերաբերյալ սկզբունքային դիրքորոշման վերաբերյալ և հիշեցնում, որ  Միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքներն են՝ ո...

   18-րդ դարի երկրորդ կեսին Մովսես Բաղրամյան ը  «Նոր տետրակ, որ կոչվի հորդորակ» աշխատությամբ ներկայացրեց ոչ թե պարզապես գաղափար, այլ՝ թվերով ապացուցված ազգային կարողություն ։ Նա հենվում էր ոչ միայն անձնական դիտարկումների, այլև Էջմիածին ի հարկային հաշվառումների վրա՝ ներկայացնելով հետևյալ պատկերը․  Հայության իրական ներուժն Հայաստանում ըստ Բաղրամյանի հետևյալն էր Ընդհանուր բնակչություն՝ 27,864,000 շունչ Մահմեդականացած հայեր՝ 13,932,000 Հայեր՝ 13,932,000 Հայ բնակչության կառուցվածքը՝    Իգական սեռ՝ 6,966,000 Արական սեռ՝ 6,966,000 Մանուկներ (հարկից ազատ)՝ 1,741,500  Հարկատու բնակչություն՝ 5,224,500 մարդ  Տնտեսական հաշվարկ Յուրաքանչյուր հարկատու վճարում էր՝ 2 ոսկի Ընդհանուր հարկ՝ 10,440,000 ոսկի / տարի Եթե ընդունենք, որ յուրաքանչյուր անձ տարեկան ծախսում էր 1 ոսկի , ապա ընդհանուր տնտեսական շրջանառությունը կազմում էր՝ 208,980,000 ոսկի Դրա 10%-ը (պետական կենտրոնացված միջոց)՝ 20,898,000 ոսկի  Ռազմական ներուժի հաշ...

    Արձախահայության ինքնորոշման հիմնարար իրավունքն  ամրագրված է միջազգային իրավունքի շրջանակում։ Սակայն անհրաժեշտ ենք համարում արձանագրել մի իրողություն, որը հաճախ շրջանցվում է.   Պաշտոնական Երևան ը փաստացի վաղուց և հետևողականորեն հրաժարվել է ոչ միայն Արձախ ի պաշտպանության պատասխա-նատվությունից, այլև ամբողջ աշխարհասփյուռ հայության շահերի համապարփակ պաշտպանությունից։  Այս պայմաններում ակնհայտ է, որ հայության առջև ծառացած մարտահրավերները չեն կարող լուծվել միայն առկա պետական-քաղաքական մտածողության շրջանակում։   Մենք առաջնորդվում ենք մեկ հիմնարար գաղափարով՝       Մել ազգ, մեկ լեզու, մեկ Հայրենիք ։       Այս տեսանկյունից ադրբեջանական զավթիչներից   Արձախ ի ազատագրման  հարցը չենք դիտարկում որպես առանձին, մեկուսացված խնդիր, այլ որպես համահայկական իրավաքաղաքական ամբողջության բաղկացուցիչ մաս ։ Հետևաբար, դրա վերջնական և արդար լուծումը տեսնում ենք՝ Վիլսոնի իրավարար վճիռ ով ճանաչված Արևմտյան Հայաստանի Հանրապե...

      Համշենահայերի թվաքանակի հարցը շարունակում է մնալ գիտական քննարկումների առարկա, քանի որ հստակ մարդահամարային տվյալներ գոյություն չունեն։ Տարբեր հետազոտողներ ներկայացնում են զգալիորեն տարբեր թվեր՝ կախված կիրառված մեթոդաբանությունից, ինքնության չափանիշներից և աղբյուրներից։ Այս հրապարակման շրջանակում մի կողմ ենք դնում լեզվական և դավանական տարբերությունները՝ կենտրոնանալով բացառապես թվաքանակի և տարածվածության վրա։    Համշենահայերի հիմնական բնակավայրերը Պատմականորեն համշենահայերը ձևավորվել են Սև ծովի հարավային ափերին՝ հատկապես Համշեն կոչվող տարածքում։ Այսօր նրանց հիմնական կենտրոններից է Հոփա շրջանը, որը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիս-արևելքում՝ Սև ծովի ափին, Վրաստանի սահմանի անմիջական հարևանությամբ, մոտ Բաթում քաղաքին։      Մեր և այլ հետազոտությունների տվյալներով՝ հենց Հոփայի շրջանում բնակվում են շուրջ 40 հազար հայախոս համշենահայեր , ինչը համշենական ինքնության պահպանման կարևոր կենտրոններից մեկն է։  Թվաքանակի վերաբերյալ տարբեր գնահ...