ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

    Մեզ հասանելի աղբյուրներն ու փաստերը թույլ են տալիս ստեղծել մի հրապարակում, որն  ունի անհերքելի վավերագրական հիմք: Այն ցույց է տալիս Արձախի հիմնախնդրի խորքային՝ դեռևս 19-րդ դարի սկզբից եկող արմատները:   Այն ամենը, ինչ սկսվեց որպես Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասի ռազմական նվաճում ցարիզմի կողմից, 1813 թ. Գուլիզտանի հաշտության պայմանագրով ստացավ իր իրավական կնիքը: Ռուսական կայսրությունը, որն իր հայացքն ուղղել էր դեպի տաք հարավ, Արձախն ամրագրեց որպես իր գաղութատիրական տիրույթ:    Բայց ինու՞ ռուսական կողմի համար «նվաճված տարածքը» ձևակերպման փոխարեն հայությանը պարտադրվեց իբրև ազատագրում պարսկական գաղութային լծից:  Թվերի լեզուն (1805-1823 թթ.) Եթե դիմենք ցարական զինվորականների անցկացված մարդահամարներին, ապա պատկերը պարզից էլ պարզ է: 1800-ականների սկզբին Արձախի հինգ իշխանությունների տարածքում բնակչության ճնշող մեծամասնությունը՝ 84,6 %-ը , հայեր էին՝ տեղաբնիկներ, որոնց նախնիները դարերով մշակել են այս հողը: Թաթարական տարրը կազմում էր ընդամենը 14,7 %:...

 Գիշերը դեռ ամբողջովին չէր նահանջել, երբ ես մտա Կասպից ծովի արևմտյան ափին բնակվող թուրքերի զորքերի կողմից օկուպացված Շուշի՝ Արձախի Հանրապետության կրթա-մշակութային կենտոնը ։ Քարափների վրայով փչող սառը քամին իր հետ բերում էր կրաքարի, խոնավ հողի ու մոխրի հոտը։ Քաղաքը թվում էր լուռ, բայց այդ լռության մեջ զգացվում էր ինչ-որ ծանր ու անտեսանելի ներկայություն։ Ես շարժվում էի հին փողոցներով՝ առանց ուշադրություն գրավելու, մինչև հասա Սուրբ Ամենափրկիչ  ( թերուսները այն Ղազանչեցոց են կոչում Նախիջևանի Ղազանչի գյուղից Շուշի վերաբնակվածների թաղամասի անունով ) եկեղեցի ։ Սրբավայրի շուրջ դեռ կանգնած էին շինարարական տախտակամած- ները։ Լուսաբացին հավաքվեցին օտարերկրյա զբոսաշրջիկների փոքր խմբեր։ Ես հանգիստ մոտեցա նրանց՝ անթերի տիրապետելով բազում լեզուների։ Մի քանի քայլ այն կողմ կանգնած թուրք գիդը վստահ ձայնով բացատրում էր, թե իբր Սուրբ Ամենափրկիչ սրբավայրը «ռուս ուղղափառ եկեղեցի» է, կառուցված 1805 թվականին ռուս զինվորականների համար։ Մի փոքր անց նա նշեց, որ հայերի կողմից Սուրբ Ամենափրկիչ կոչվող սրբա...

Ճանապարհը մեզ բերեց  Վայոց ձորի մարզի   Գոգի լեռան ստորոտ, գրեթե 2000 մետր բարձրության վրա գտնվող մի գյուղ, որի  պատմությունը  շնչում է քարերի, աղբյուրների և խաչքարերի միջից։ Այդ գյուղը Մարտիրոսն է։ Աառաջին իսկ հարցը մեզ համար   սկսվեց տարօրինակ անունից։ «Մարտիրոս» անունը ընկալվում է  նահատակություն  իմաստով։ Սակայն մի այլ բացատրության համաձայն «Մարտիրոսը»  մարտի մեջ կանգնած հերոսի հիշատակն է։ Ավանդությունը պատմում է, որ Ավարայրից հետո վերադարձող հայ ռազմիկները հենց այս կողմերում են կանգնեցրել զավթիչների հետապնդող զորքինը։ Նրանց առաջնորդ Մարտիրեն իշխանը զոհվել է քաջաբար, բայց ապահովել Բագ իշխանի զորքերի նահանջը դեպի Արձախ։       Հենց այդտեղից էլ սկսվում է գյուղի իրական բնավորությունը՝  դիմադրության գյուղ։ Այսօր, երբ սահմանը շատ հեռու չէ, այդ ընկալումը նույնիսկ ռազմավարական իմաստ ունի։ Լեռնային այս բնակավայրը սովորական գյուղ չէ․ այն Հայաստանի Հանրապետության հարավարևելյան բարձրադիր օղակներից մեկն է, որտեղ...

      Արձախի Հանրապետության ողջ տարածքը բռնազավթած Բաքվի ռեժիմի բանակում հերթական կորուստներն են արձանագրվել ։ Ըստ տարածված հաղորդագրությունների՝ զավթիչ-ահաբեկիչներ  Հուսեյնով Մագոմեդ Ալիբաբա օղլուն և Գաֆլանով Քամիլ Ջամիլ օղլուն Քարվաճառում հերթական անօրենությունը գործելիս պայթել են վրիժառու ականի վրա։ Միևնույն ժամանակ, բռնազավթված Ջրականում  ականի պայթյունի հետևանքով ադրբ-ցի զավթիչ է վիրավորվել և տեղափոխվել բուժկետ։  Այս դեպքերը հերթական անգամ զգուշացնում են Բաքվի ռասիստական ռեժիմին, որ բռնազավթված Արձախի Հանրապետության տարածքները երբեք լիարժեք անվտանգ չեն զավթիչների համար:  Քարվաճառի ու Ջրականի լեռներն ու ճանապարհները  կրկնում են պատմության հին ճշմարտությունը՝ զավթիչների տիրապետությունը չի կարող արմատավորվել այն հողում, որն ունի քաղաքակրթական գոհարներ ստեղծած իր բնիկ ժողովրդի՝ հայության հիշողությունը, ցավն ու իրավունքը։  Հայոց Հայրենիքը գուցե և հնարավոր էր ժամանակավորապես օկուպացնել, բայց անհնար է ստիպել նրա բնիկ հայությանը ստիպե...

  Ներկայացված քարտեզն  արտացոլում է այն մոտեցումը, որով այսօր Բաքվի ռասիստական վարչակարգը փորձում է ոչ միայն վերաշարա-դըրել տարածաշրջանի պատմությունը, այլև Հայաստանի 3-րդ Հանրապետության նկատմամբ ձևավորել նոր տարածքային պահանջների «գաղափարական հիմք»։ Բաքվի ռեժիմը հայկական պատմական ու մշակութային տարածքները ներկայացվում են որպես «Կովկասյան Ալբանիա», իսկ հայկական պետական և քաղաքակրթական ներկայությու-նը՝ երկրորդական  երևույթ։ Այս մոտեցումը նոր չէ․ տասնամյակներ շարունակ Բաքվի ագրեսիվ ռեժիմը պետական մակարդակով իրականացվել է հայկական ժառանգության յուրացման և հայկական ինքնության ժխտման քաղաքականու-թյուն՝ սկսած Նախիջևանի խաչքարերի ոչնչացումից մինչև Արձախի եկեղեցիների ու հուշարձանների «ալբանականացման» փորձերը։   Իր ագրեսիվ նկրտումները Բաքվի ռեժմն  այսօր ուղեկցվում է «Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարի ակտիվ առաջմղմամբ։ Այդ թեզի ներքո Հայաստանի 3-րդ Հանրապետության ինքնիշխան տարածքները ներկայացվում են գոյություն չունեցող ադրբեջանցիների երևակա-յական «պատմական հայրենիք», ինչը փ...

  Աշխարհը խելահեղ արագությամբ զինվում է, վերազինվում և պատրաստվում է նոր բախումների։ Արժանապատվություն ունեցող պետական այրերը հասկանում են, որ խաղաղությունը միայն ցանկություններով չի պահպանվում․ այն պահվում է ուժով, տեխնոլոգիայով, կազմակերպվածությամբ և ազգային կամքով ։ Հարաշալի  օրինակ է ծառայում  Հունաստանը։ Տարիներ շարունակ ապրելով թուրքական ագրեսաիայի սպառնալիքների պայմաններում՝ Հունաստանը ոչ թե փակվեց պատերի հետևում ու սկսեց «երևակայական խաղաղության» քարոզ անել, այլ անցավ իր նորագույն պատմության ամենախոշոր վերազինմանը։ Մինչև 2036 թվականը Աթենքը պաշտպանության վրա ծախսելու է շուրջ 25  միլիարդ եվրո։ Գնում է F-35 Lightning II կործանիչներ, Dassault Rafale ինքնաթիռներ, Belharra-class frigate ֆրեգատներ, ստեղծում է «Աքիլլեսի վահան» բազմաշերտ հակաօդային և հակահրթիռային պաշտպանության համակարգը, զարգացնում է սեփական ռազմարդյունաբերությունը և պահանջում է տեխնոլոգիական անկախություն։   Ինչո՞ւ։ Որովհետև Թուրքիան բացահայտորեն սպառնում է, մեծացնում է հատուկջո...