ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

    Մանկության որոշ հիշողություններ տարիների ընթացքում չեն խամրում։ Դրանք վերածվում են ազգային հիշողության մասի։   Հայոց հեքիաթային Շուշի քաղաքի հին կինոթատրոնում,  պատանի տարիներին, մենք դիտում էինք «Կաշվե գուլպան» ֆիլմը։ Էկրանին հայտնվում էր Չինգաչգուկը՝ հպարտ, ազատասեր, աննկուն հնդկացին։ Նա կռվում էր ոչ միայն իր ցեղի, այլև արժանապատվության, ազատության և պատմական արդարության համար։ Մենք՝ այն ժամանակվա հայ պատանիներս, ֆիլմի մեջ  տեսնում էինք աշխատավոր  հայ Ազգի ճակատագիրը։   Մեր պատկերացրած  Չինգաչգուկը այլևս  հնդկացի չէր։ Նա մեզանից մեկն էր։ Նա պայքարում էր այնպես, ինչպես պիտի պայքարեր հայը՝ իր Հայրենիքի, իր ժողովրդի և իր ինքնության համար։ Տարիներ անց, ապշերոնյան գաղութատերերի դեմ Արձախի բնիկ հայերիս 1988-1994թթ. ազգա-յին ազատագրական պայքարի ընթացքում ականատես դարձանք հայոց պատմության   «Չին-գաչգուկներին»։ Նրանք կրում էին այլ անուններ.  Աշոտ, Լեոնիդ, Կարո, Վոլոդյա , Մոնթե և այլն: Եվ նրանց թիվը հասնում էր մի քանի հազ...

  Երբ Մերձավոր Արևելքում և Հայկական լեռնաշխարհի Հարավկովկասյան հատվածում ձևավորվում են նոր հակամարտություններ, բազմաթիվ վերլուծություններ կենտրոնանում են միայն ռազմական վտանգների վրա։ Սակայն ազգային պետական մտածողությունը պահանջում է ավելի լայն դիտանկյուն։ Հայաստանի Հանրապետության առջև ծառացած խնդիրը միայն հերթական ճգնաժամը հաղթահարելը չէ։ Խնդիրը պատմական  է. պահպանել և զարգացնել այն պետականությունը, որը հազարամյակներ շարունակ եղել է քաղաքակրթությունների, մշակույթների և առևտրական ճանապարհների հատման կետում։ Այսօր խոսքը միայն Իրանի կամ Իսրայելի, միայն Թուրքիայի կամ Ապշերոնի ռեժիմի, միայն մեծ տերությունների մրցակցության մասին չէ։ Խոսքը վերաբերում է ամբողջ տարածաշրջանի ապագա կառուցվածքին և այդ կառուցվածքում Հայաստանի Հանրապետության տեղին։ Սյունիքը  աշխարհաքաղաքական հանգույց  Աշխարհի քաղաքական քարտեզում կան տարածքներ, որոնց արժեքը գերազանցում է իրենց չափերը։ Այդպիսին են Մալակկայի նեղուցը, Սուեզի ջրանցքը, Պանամայի անցումը։ Հայաստանի  Հանրապետության    համար...

    1. Ժողովրդավարական այլընտրանքի տապալումը. 1917 թվականի նախագիծը Արձախի հիմնախնդրի խորհրդային փուլի իրավաքաղաքա-կան վերլուծությունը լիարժեք չի կարող լինել առանց դրա նախապատմության և այն բաց թողնված պատմական հնարավորությունների դիտարկման, որոնք դուրս են մնացել ժամանակակից պատմագիտական կիզակետից: Դեռևս 1917 թվականին՝ տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական վերաձևումների փոթորկալից շրջանում, Ստեփան Շահումյանի կողմից առաջ էր քաշվել Հայկական լեռնաշխարհի Արևելյան շրջանների (Այսրրկովկասի) վարչատարածքային բաժանման մի ուշագրավ և իր ժամանակի համար չափազանց ժողովրդավարական նախագիծ:  Շահումյանն առաջարկում էր ձևավորել երեք հիմնական նահանգներ՝ Արևմտյան (կամ Քութայիսի) նահանգ, Արևելյան (կամ Երևանի) նահանգ և Ելիզավետպոլի (կամ Բաքվի) նահանգ: Այս ծրագրի հայեցակարգային առանցքն այն էր, որ նշված երեք վարչական միավորների ներսում նախատեսվում էր լայն ինքնավարություն շնորհել ազգային փոքրամասնությունների ն: Այս մոտեցումը հնարավորություն կտար խուսափել էթնիկական բախումներից և ապահովել Արձախի ու հարակից ...

      Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և Իսրայելի վարչապետ  « Բենիամին Նեթանյա-հուի »  հերթական հրապարակային բախումը առաջին հայացքից կարող է թվալ որպես բարոյականության և արդարության շուրջ վեճ։ Մեկը մյուսին համեմատում է Հիտլերի հետ, մյուսը հակադարձում է՝ մեղադրելով քրդերի նկատմամբ բռնությունների և քաղաքական ճնշումների մեջ։ Սակայն այս փոխադարձ մեղադրանքների աղմուկի մեջ առանձնապես նկատելի է մի հանգամանք՝ երկուսն էլ խոսում են մարդկային տառապանքների մասին միայն այն ժամանակ, երբ դա համապատասխանում է իրենց քաղաքական շահերին։ Էրդողանը տարիներ շարունակ կոշտ քննադատության է ենթարկում Իսրայելի գործողությունները Գազայում և այժմ նաև Լիբանանում ու Սիրիայում։ Նեթանյահուն իր հերթին Թուրքիայի իշխանություններին մեղադրում է քրդերի նկատմամբ իրականացվող քաղաքականության համար։ Սակայն երկու ղեկավարների խոսքերում հազվադեպ կամ գրեթե երբեք տեղ չեն գտնում այն ողբերգությունները, որոնց զոհ է դարձել հայ ժողովուրդը։ Թուրքիայի ղեկավարությունը շարունակում է խուսափել 1915 թվականի Արևմ...

     Մարդկության պատմության բոլոր մեծ ուսուցիչները, անկախ ժամանակից և աշխարհագրությունից, տարբեր բառերով խոսել են մի կարևոր ճշմարտության մասին. մարդու ամենակա րևոր հաղթանակը արտաքին աշխարհում չէ, այլ իր ներսում։ Մարդը կարող է կառուցել քաղաքներ, ստեղծել պետություններ, գրել օրենքներ, կուտակել հարստություններ և զարգացնել տեխնոլոգիաներ, սակայն եթե կորցնում է ինքն իրեն, ապա այդ ամենը չի կարող նրան երջանկություն, ազատություն և արժանապատվություն պարգևել։ Ավելի քան երկու հազար տարի առաջ Կոնֆուցիոսը սովորեցնում էր, որ հանրության կարգավորումը սկսվում է մարդու ինքնակարգավորումից ։ Նա ընդգծում էր, որ նախ մարդը պետք է կարողանա ղեկավարել ինքն իրեն, հետո միայն ընտանիքը, պետությունը և աշխարհը։ Այս պարզ ճշմարտությունը մինչ այսօր չի կորցրել իր նշանակությունը։   Այսօր շատերն են ցանկանում փոխել աշխարհը, փոխել իշխանություններին, փոխել հասարակությունը։ Սակայն շատ քչերն են իրենց հարց տալիս. — Իսկ կարո՞ղ եմ ղեկավարել ինքս ինձ։ Կարո՞ղ եմ հաղթահարել իմ վախերը։ Կարո՞ղ եմ հաղթահարել իմ ծո...

   Եթե  կենտրոնանանք լուսանկարի վրա գրված  զորահրամանատար, գեներալ մայոր    Անդրանիկ Թորոսի Օզանյանի  այս խոսքի շուրջ՝ «Ամեն օր գլուխներդ բարձին դնելուց և քնելուց առաջ հիշեք, թե այդ օրը ինչ եք արել ձեր ազգի համար»    ապա կտեսնենք, որ սա զուտ հայրենասիրական կոչ չէ։ Սա կյանքի փիլիսոփայություն է, քաղաքացիական վարքականոն և ազգային գոյատևման բանաձև։ Այս խոսքը չի հարցնում, թե որքան ունեցար, որքան վաստակեցիր, ինչ պաշտոն ստացար կամ ինչ հաճույքներ վայելեցիր։ Այն տալիս է մեկ պարզ, բայց ծանրակշիռ հարց. «Այսօր ի՞նչ տվեցի ես իմ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ» ։ Այս հարցը դարերի ընթացքում տարբեր բառերով տվել են աշխարհի մեծ մտածողները։ Ջոն Ֆ. Քեննեդին կոչ էր անում մտածել, թե մարդն ինչ կարող է անել իր երկրի համար,  Նմանատիպ գաղափար է արտահայտել նաև Ուինթոն Չերչիլը, երբ 1939-1945թթ. պատերազմի տարիներին մարդկանց հորդորում էր մտածել ոչ թե անձնական բարեկեցության, այլ ազգի գոյության և հաղթանակի մասի ն։ Մահաթմա Գանդին  ընդգծում էր, որ ապագան կառուցվում է այսօրվա...