ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

 1342 թվականին Զապելի կրտսեր որդի Գվիդոն Լուսինյանը հայկական ծեսով օծվեց Կիլիկիայի Հայոց թագավոր և պատմության մեջ մտավ Կոստանդին Գ անունով։ Սակայն նրա գահակալությամբ Կիլիկիայում ոչ թե խաղաղություն ու ամրություն հաստատվեց, այլ բացվեց ներքին պառակտումների, դավանաբանական բախումների և ազգային ճգնաժամի մի նոր, մռայլ էջ։ Կոստանդին Գ-ն, լինելով ունիթորների (կաթոլիկության միավորման կողմնակիցների) գլխավոր հենարանը, իր իշխանությունը ծառայեցրեց ոչ թե հայ պետականության զորացմանը, այլ Հայ Առաքելական Եկեղեցու դեմ ուղղված պայքարին։ Նրա վարած քաղաքականության խորքում թաքնված չէր նույնիսկ նպատակը. հայ ժողովրդին կաթոլիկացնելու մղումը բացահայտ էր և համառ։ Նրան աջակցում էին հայ ինքնությունից հեռացած առևտրականները, Կիլիկիայում հաստատված լատինական շրջանակները, իրենց կոչումից ու առաքելությունից շեղված որոշ բարձրաստիճան հոգևորականներ, ինչպես նաև Լուսինյան արքունիքը, որն էլ ավելի էր օտարանում հայ ժողովրդի ցավերից ու ճակատագրից։ Այս ամենը հանգեցրեց նրան, որ մայրաքաղաք Սիսում արյունալի բախումներ սկսվեցին հայ ...

  2026 թվականի հոկտեմբերի 14-16-ը Բաքվում անցկացված «Rebuild Garabagh – 2026» ցուցահանդեսը ներկայացվեց որպես վերակառուցման, զարգացման և «ազատագրված տարածքների» վերածննդի հարթակ։ Պաշտոնական հաղորդագրություններում շեշտվում են շինարարությունը, ներդրումները, ենթակառուցվածքները, մշակութային նախագծերը և պետական-մասնավոր համագործակցությունը։ Սակայն այս ամբողջ պատկերում մի հիմնարար հարց մնում է  կադրից  դուրս . ինչպե՞ս կարելի է խոսել վերականգնման մասին, երբ Մեծ Հայքի 10-րդ նահանգի  բնիկ բնակչության իրավունքները մնում են անտեսված։ Արձախի բնիկ հայ բնակչության հարցը սոսկ հումանիտար թեմա չէ։ Դա իրավունքների հարց է՝ ապրելու, վերադառնալու, սեփական տները և գույքը պահպանելու, սեփական մշակութային ու կրոնական ժառանգությունը վայելելու, ինքնությունն առանց վախի պահպանելու իրավունքների հարց։ Երբ տարածքի մասին խոսույթը կառուցվում է միայն շենքերի, ճանապարհների և նոր ներդրումների շուրջ, իսկ այնտեղից տեղահանված մարդկանց գոյությունն ու իրավունքները դուրս են թողնվում, ստեղծվում է խեղաթյուրված պ...

    Ցեղասպանությունը որպես երկարատև պետական ծրագիր Ավանդական պատմագիտական մոտեցումը Հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանությունը հաճախ սահմանափակում է 1915–1923 թթ. ժամանակահատվածով կամ լավագույն դեպքում սկիզբ համարում 1894–1896 թթ. Համիդյան կոտորածները։ Սակայն այլընտրանքային և պատմահամեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բնակչության մի խմբի էթնիկ-մշակութային, ֆիզիկական և ինքնության լիակատար ջնջումը (դեէթնիկացումը) չի սահմանափակվում միայն մեկ քաղաքական վարչակարգով կամ կարճ ժամանակահատվածով։ 1880–1938 թթ. 58-ամյա աղեղը բացահայտում է պետական մեկ միասնական քաղաքականության անընդհատություն, որն իրականացվել է Օսմանյան կայսրության սուլթանական, Երիտթուրքական և Թուրքիայի Հանրապետության քեմալական վարչակարգերի կողմից։   I ՓՈՒԼ. 1880–1893 թթ. Տեղանվանական, մշակութային և ինստիտուցիոնալ ջնջում (Նախապատրաստական փուլ)  Բնիկ հայերի դեմ ցեղասպանությունը  սկսվել է լեզվական, աշխարհագրական ու ինքնության քարտեզագրության փոփոխությամբ։ «Հայաստան» տեղանվան արգելքը. 1880-ական թվականներ...

  Տարածաշրջանում շարունակվող ագրեսիվ հռետորաբանությունը և ուժի սպառնալիքի կիրառումը լրջորեն վտանգում են Հայկական լեռնաշխարհի Հարավկովկասյան տարածաշրջանում խաղաղության հաստատման գործընթացը։ Խաղաղության օրակարգը չի կարող հիմնվել միակողմանի զիջումների, լռության կամ հայկական կողմի հասցեին հնչող անհիմն նկրտումների անարձագանք մնալու վրա։ 1. Ապշերոնյան վարչակարգի քողարկված սպառնալիքները. CICA-ի գագաթնաժողովի ուղերձները Բաքվում կայացած Ասիայում փոխգործակցության և վստահության միջոցների համաժողովի (CICA) 7-րդ գագաթնաժողովում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունները ևս մեկ անգամ ի ցույց դրեցին Ադրբեջանի որդեգրած երկակի և վտանգավոր քաղաքականությունը։ Ալիևը, վերահաստատելով, որ ՀՀ-ի և Ապշերոնի ռեժիմի միջև «խաղաղությունը փխրուն է, բայց գոյություն ունի և պետք է պաշտպանվի», տողատակերում նրբորեն, բայց հստակ սպառնալիք է հղում Հայաստանի Հանրապետության հասցեին։    Հայտարարելով, թե պատերազմներն ու հակամարտությունները կշարունակվեն մինչև ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի որոշումներն իրականացն...

 Արդեն տևական ժամանակ է, ինչ հայ հանրային և քաղաքական դաշտը հյուծվում է մի անպտուղ ու կործանարար հակամարտության մեջ։ «Հներ ու Նորեր», «Սևեր ու Սպիտակներ».«Ղարաբաղցիներ ու Հայաստանցիներ»,  «Գյումրեցիներ ու Երևանցիներ»  արհեստական եզրույթները, որոնք տարիներ շարունակ ներարկվել են մեր հասարակության գիտակցության մեջ, վերածվել են հոգեբանական պատնեշների։ Մինչ մենք սպառում ենք մեր ազգային էներգիան, մեր մարդկային ու մտավոր ներուժը ներքին վրեժխնդրության, պառակտման և անցյալի հաշիվները մաքրելու վրա, աշխարհը, և հատկապես մեր տարածաշրջանի պետությունները, շարժվում է կայծակնային արագությամբ։   Մինչ մենք վիճում ենք, թե ո՞վ է «ավելի հայրենասեր» կամ «ո՞վ է մեղավոր», մեր հարևանները գծում են ապագայի քարտեզները։ Օրերս  Բաքվում մեկնարկեց մի իրադարձություն, որը պետք է սթափության լուրջ ազդակ լինի մեզ համար։ Թյուրքական պետությունների ֆինտեխ-դաշինքի (TÜRKFİN) նախաձեռնությամբ անցկացվեց «Բաքվի ֆինտեխ սեկտորի առևտրային պատվիրակության ծրագիրը»։ Այս հարթակում թյուրքական աշխարհի առաջատար ֆինանսա...

  Այս լուսանկարը Արևմտյան Հայաստանի  Հոզաթ բնակավայրի բարձունքն է, ուր թուրքը դրել է բռնության իր ստորագրությունը։ Սա պետական հիշողության այն մութ տեսարանն է, որտեղ հողը, լեռը, քարը և նույնիսկ լռությունը ծառայեցվում են մեկ նպատակի՝ հիշեցնել բնիկին, թե ով է այստեղ տերը, և ում արյան վրա է կանգնած այդ «տիրությունը»։ Այստեղ բնությունը այլևս բնություն չէ. այն վերածված է հոգեբանական ահաբեկման բեմի։ Լանջին դրոշմված տարեթվերը՝ «1925-38», Դերսիմի ժողովրդի համար պարզ թվեր չեն։ Դրանք զանգվածային սպանդի, այրված գյուղերի, քարայրներում խեղդված երեխաների, ձորերը նետված կանանց ու լռության դատապարտված հիշողության թվակոդերն են։ Դրանք թուրքական պետության կողմից քարերով գրված դատավճիռ են՝ ուղղված զազաներին, ալևիներին, թաքնված հայերին և բոլոր նրանց, ովքեր երբևէ համարձակվել են հիշել, թե իրենք ովքեր են։      1925 թվականը թուրքական հանրապետության պատմության մեջ ներկայացվում է որպես «ապստամբության ճնշման» տարի։ Բայց ճշմարտությունն այլ է։ Դա այն պահն էր, երբ քեմալական պետությունը բա...