ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

  Պատմական հիշողության գինը և պետության պատասխանատվությունը «Պետությունները կործանվում են ոչ միայն այն ժամանակ, երբ կորցնում են տարածքներ։ Նրանք սկսում են կորցնել ապագան այն ժամանակ, երբ դադարում են պաշտպանել իրենց պատմական հիշողությունը»։ Այս միտքը հատկապես արդիական է այն ժողովուրդների համար, որոնց պատմությունը ձևավորվել է ոչ միայն պետական սահմանների, այլև հազարամյակների մշակութային ներկայության միջոցով։ Այդպիսի ժողովուրդներից է հայ ժողովուրդը, որի պատմական ժառանգությունը տարածված է ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս սահմաններում, այլև Նախիջևանում, Արձախում, Արևմտյան Հայաստանում և հայկական քաղաքակրթության բազմաթիվ այլ օջախներում։ Մշակութային ժառանգությունը պարզապես անցյալի հիշատակ չէ։ Այն ժողովրդի պատմական ներկայության նյութական վկայությունն է, ինքնության փաստաթուղթը, հիշողության կենդանի շտեմարանը։ Երբ ոչնչացվում է եկեղեցին, խաչքարը, տապանաքարը կամ պատմական բնակավայրը, վտանգվում է ոչ միայն քարը, այլև այդ քարի մեջ ամփոփված պատմական հիշողությունը։ Նախիջևանը՝ որպես պե...

    Անիի հնագիտական պեղումների ղեկավար, դոցենտ Մուհամեթ Արսլանը , թուրքական «Անադոլու» գործակալությանը տված հարցազրույցում ընդգծել է քաղաքի բացառիկ նշանակությունը. «Անին միջնադարի ամենակարևոր քաղաքներից մեկն է՝ թե՛ իր տեսանելի վերգետնյա կառույցների, թե՛ դեռևս չբացահայտված ստորգետնյա ճարտարապետական հուշարձանների առումով»։ Նրա խոսքով՝ Բագրատունյաց Դաշնային Արքայապետության մայրաքաղաքի հզոր պարիսպ-ներն ամենամեծ վնասը կրել են 1064 թվականին՝ սուլթան Ալփ Արսլանի կողմից Անիի զավթման ժամանակ ։ Նվաճումից հետո հետո սուլթանը կարգադրել է վերականգնել ամրա-շինությունը։ Առյուծի դարպասի   վրա տեղադրված արձանագրությունը թուրք պատմաբանները համարում են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում առաջին թյուրքա-իսլամական արձանագ-րություններից մեկը։ Արսլանը նաև նշում է, որ գրեթե հազար տարի անց Անիի պաշտպանական համակարգը շարու-նակում է զարմացնել իր պահպանվածությամբ.    «Հյուսիսային հատվածում, որտեղ քաղաքը բացվում է դեպի սարահարթ, կառուցվել են երկշերտ պարիսպներ, մինչդեռ Արփա, Միգմիղ և Բան...

  1941 թվականի հունիսի 22-ին Ազգային-ընկերվարական Գերմանիան հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա՝ բացելով մարդկության պատմության ամենաարյունալի պատերազմներից մեկի նոր փուլը։ Ամեն տարի այս օրը ն խորհրդային կայսրությունից անկախացած պետություններում, այդ թվում նաև ՀՀ-ում նշվում էր որպես հիշատակի և վշտի օր։ Սակայն հայ ազգի համար այդ օրը պահանջում է ոչ միայն հիշողություն, այլև պատմական խորքային ըմբռնու մ։ Մենք իրավունք չունենք մոռանալու, որ պատերազմի նախօրեին Հայաստանի ԽՍՀ-ն անկախ պետություն չէր։ 1920 թ. անունակ հայ քաղաքական գործիչների մեղքով  կործանվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը, իսկ հետագա տարիներին հայ ազգը ստիպված եղավ ապրել խորհրդային համակարգի պայմաններում։ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով հայկական պատմական տարածքների զգալի մասը դուրս մնաց Հայաստանի ԽՍՀ սահմաններից։ Նոր պայմաններին չհարմարված և նոր ռազմավարություն չմշակած եկեղեցին ենթարկվեց հալածանքների, հազարավոր մտավորական-ներ դարձան քաղաքական բռնաճնշումների զոհ, իսկ ազգային ինքնագիտակցությունը  բախվեց կոմունիստական...

  . «Ո՞վ է այսօր հիշում հայերի բնաջնջումը» ։ Ադոլֆ Հիտլերին վերագրվող այս խոսքերը պատմական պարզ հիշեցում չեն, այլ քաղաքական դաժան բանաձև։ Դրանք ապացուցում են մի անփոփոխ ճշմարտություն. երբ մարդկության դեմ կատարված հանցագործությունը չի ստանում համարժեք իրավական, քաղաքական և նյութական պատիժ, այն դառնում է նոր ոճրագործությունների կանաչ լույս և խթան։ 1894-1923թթ  Օսմանյան կայսրության և երիտթուրք-քեմալիստ ծայրահեղ ազգայնա-մոլական իշխանությունների կողմից Հայկական լեռնաշխարհը բռնազավթելու նպատակով ծրագրված և իրականացված բնիկ հայ ազգաբնակչության ցեղասպանությունն ու հայրենազրկումը  չարժանացավ միջազ-գային հանրության կողմից արմատական դատապարտման և արդարացի հատուցման։ Այս անպատժելիությունը ոչ միայն ճանապարհ հարթեց Եվրոպայի սրտում ծայրահեղա-կան ազգայնամոլության ծննդի ու Հոլոքոստի իրագործման համար, այլև ականապատեց հենց հայ ժողովրդի հետագա անվտանգությունը։        Հոլոքոստի արհավիրքից հետո հրեական ժողովուրդը քաղեց կարևորագույն դասը. սեփական անվտանգության միակ անշր...

Աշխարհակալության գաղափարը պատմության մեջ Մարդկության պատմության ընթացքում պարբերաբար ի հայտ են եկել այնպիսի պետական գործիչներ, որոնց հաջողվել է հաղթահարել իրենց ժամանակաշրջանի քաղաքական մասնատվածությունը և ստեղծել բազմազգ ու բազմամշակութային աշխարհակալություններ։ Նման տիրակալները ոչ միայն ընդարձակել են իրենց պետությունների սահմանները, այլև վերափոխել են ամբողջ տարածաշրջանների քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքը։ Հին Արևելքում այդպիսի գործիչ էր Կյուրոս Մեծը, որը հիմնադրեց Աքեմենյան աշխարհակալությունը։ Հելլենիստական աշխարհում այդ դերը ստանձնեց Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որի արշավանքները միավորեցին Հունաստանը, Եգիպտոսը, Միջագետքը և Իրանը մեկ քաղաքական համակարգի մեջ։ Հռոմեական աշխարհում նման նշանակություն ունեցան այն կայսրերը, որոնց օրոք Հռոմը վերածվեց հայտնի աշխարհի գլխավոր գերտերության։ Սակայն համաշխարհային պատմության մեջ հաճախ ստվերված է մնում մեկ այլ անուն՝ Տիգրան Բ Մեծը, որի ստեղծած տերությունը մ.թ.ա. առաջին դարում դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր քաղաքական ուժը։ Կյուրոսը, Ալեքսանդրը...

  Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան՝ Այսրկովկասյան անտառապատ լեռների մեջ, ներկայիս Տավուշի մարզում, Դիլիջանից ոչ հեռու, գտնվում է մի հնագույն սրբավայր, որն այսօր հայտնի է Հաղարծին անունով։ Պաշտոնական պատմագրությունը այն ներկայացնում է որպես միջնադարյան հայկական վանական համալիր, որի հիմնական կառույցները թվագրվում են X–XIII դարերով։ Սակայն գոյություն ունեն նաև այլ տեսակետներ, որոնց համաձայն սրբավայրի իրական պատմությունը շատ ավելի հին է և հասնում է նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջաններին։ Մեր ուսումնասիրությունների համաձայն՝ «Հաղարծին» անվանումը կարող է լինել ավելի ուշ շրջանի ձևափոխված տարբերակ։ Ըստ մի շարք հետազոտողների՝ սկզբնական անվանումը եղել է Հախարծին ,և անվան հետագա փոփոխությունները պայմանավորված են եղել պատմական և գաղափարական գործընթացներով։ Պաշտոնական բացատրության համաձայն՝ սրբավայրի անվանումը կապված է արծվի հետ։ Ըստ ավանդության՝ համալիրի օծման ժամանակ արծիվ է ճախրել գլխավոր եկեղեցու գմբեթի վրա, և այդ իրադարձությունից էլ առաջացել է «Հաղարծին» անվանումը՝ «հաղ» (խաղ) և «արծին» (արծի...