ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

   Պաշտոնական պատմագրությունը դարեր շարունակ ձևավորել է Չինգիզ խանի կերպարը որպես դասական մոնղոլոիդ տիրակալի՝ օգտագործելով «թաթար-մոնղոլական լուծ» եզրույթը որպես գաղափարական հենք։ Սակայն ժամանակակից այլընտրանքային հետազոտությունները և մարդաբանական տվյալները թույլ են տալիս կասկածի տակ դնել այս կարծրատիպը՝ առաջ քաշելով տիրակալի արիական-հայկական ծագման հիմնավոր վարկածը։ 1. Էթնո-մարդաբանական վկայություններ. Տարիմյան մումիաներ Ասիայի խորքում եվրոպոիդ տարրի առկայության ամենածանրակշիռ ապացույցը Չինաստանի Ույգուրական ինքնավար շրջանում հայտնաբերված Տարիմյան մումիաներն են։ Դրանց գենետիկական և արտաքին բնութագրերը (բարձր հասակ, բաց գույնի մազեր, եվրոպոիդ դիմագծեր) փաստում են, որ տարածաշրջանի հնագույն էլիտան՝ սկյութա-արիացիները, պատկանել են հնդեվրոպական արմատներին։ 2. «Ճէն քեծ խալ». Ստուգաբանական նոր մոտեցում      Պատմաբան Վիկտոր Երմոլովի և այլ հետազոտողների համաձայն՝ տիրակալի իրական անունը ոչ թե թյուրքական «Դէնգիզ» (օվկիանոս) արմատից է սերում, այլ ունի չինական-արի...

      «Մենք պատրաստ պիտի լինենք։ Բայց ոչ որպես հավերժ ողբացող ժողովուրդ, այլ որպես կազմակերպված ազգ, որը գիտի իր պատմությունը, հաշվարկում է իր ներկան և կառուցում է իր ապագան»։     Թիֆլիսում հրատարակվող ԶԱՆԳ թերթի 1906 թվականի սեպտեմբերի 3-ի համարում հանդիպեցի Շուշիից ուղարկված մի ուշագրավ տեղեկության։   « Գիշերվա մթության մեջ կրակոցներ, ահաբեկված բնակիչներ, և հայ կնոջ նույն հարցը․             - Էլի՞ կռիվ է...» Ավելի քան մեկ դար անց այդ հարցը՝ դամոկլյան սրի պես, դեռ կախված է մեր գլխին։   Մեծ Հայքի 10-րդ նահանգ Արձախի կրթա-մշակութային կենտրոն Շուշին եղել է, կա և լինելու է հայության ինքնության, մշակույթի և պայքարի կարևոր  խորհրդանիշներից մեկը։  Սակայն պատմությունը միայն վշտով կամ հպարտությամբ հիշելը բավարար չէ։ Պետք է հասկանալ  նրա տված իմաստուն դասերը։  Այսօր շատերն են հարցնում ․ - Ո՞րն է լուծումը։  - Ո՞վ պիտի ստանձնի պատասխանատվությունը։ Պատասխանը մեկ ուժեղ անհատի և մեկ գիտակից և պատասխ...

    Մեզ հասանելի աղբյուրներն ու փաստերը թույլ են տալիս ստեղծել մի հրապարակում, որն  ունի անհերքելի վավերագրական հիմք: Այն ցույց է տալիս Արձախի հիմնախնդրի խորքային՝ դեռևս 19-րդ դարի սկզբից եկող արմատները:   Այն ամենը, ինչ սկսվեց որպես Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասի ռազմական նվաճում ցարիզմի կողմից, 1813 թ. Գուլիզտանի հաշտության պայմանագրով ստացավ իր իրավական կնիքը: Ռուսական կայսրությունը, որն իր հայացքն ուղղել էր դեպի տաք հարավ, Արձախն ամրագրեց որպես իր գաղութատիրական տիրույթ:    Բայց ինու՞ ռուսական կողմի համար «նվաճված տարածքը» ձևակերպման փոխարեն հայությանը պարտադրվեց իբրև ազատագրում պարսկական գաղութային լծից:  Թվերի լեզուն (1805-1823 թթ.) Եթե դիմենք ցարական զինվորականների անցկացված մարդահամարներին, ապա պատկերը պարզից էլ պարզ է: 1800-ականների սկզբին Արձախի հինգ իշխանությունների տարածքում բնակչության ճնշող մեծամասնությունը՝ 84,6 %-ը , հայեր էին՝ տեղաբնիկներ, որոնց նախնիները դարերով մշակել են այս հողը: Թաթարական տարրը կազմում էր ընդամենը 14,7 %:...

 Գիշերը դեռ ամբողջովին չէր նահանջել, երբ ես մտա Կասպից ծովի արևմտյան ափին բնակվող թուրքերի զորքերի կողմից օկուպացված Շուշի՝ Արձախի Հանրապետության կրթա-մշակութային կենտոնը ։ Քարափների վրայով փչող սառը քամին իր հետ բերում էր կրաքարի, խոնավ հողի ու մոխրի հոտը։ Քաղաքը թվում էր լուռ, բայց այդ լռության մեջ զգացվում էր ինչ-որ ծանր ու անտեսանելի ներկայություն։ Ես շարժվում էի հին փողոցներով՝ առանց ուշադրություն գրավելու, մինչև հասա Սուրբ Ամենափրկիչ  ( թերուսները այն Ղազանչեցոց են կոչում Նախիջևանի Ղազանչի գյուղից Շուշի վերաբնակվածների թաղամասի անունով ) եկեղեցի ։ Սրբավայրի շուրջ դեռ կանգնած էին շինարարական տախտակամած- ները։ Լուսաբացին հավաքվեցին օտարերկրյա զբոսաշրջիկների փոքր խմբեր։ Ես հանգիստ մոտեցա նրանց՝ անթերի տիրապետելով բազում լեզուների։ Մի քանի քայլ այն կողմ կանգնած թուրք գիդը վստահ ձայնով բացատրում էր, թե իբր Սուրբ Ամենափրկիչ սրբավայրը «ռուս ուղղափառ եկեղեցի» է, կառուցված 1805 թվականին ռուս զինվորականների համար։ Մի փոքր անց նա նշեց, որ հայերի կողմից Սուրբ Ամենափրկիչ կոչվող սրբա...

Ճանապարհը մեզ բերեց  Վայոց ձորի մարզի   Գոգի լեռան ստորոտ, գրեթե 2000 մետր բարձրության վրա գտնվող մի գյուղ, որի  պատմությունը  շնչում է քարերի, աղբյուրների և խաչքարերի միջից։ Այդ գյուղը Մարտիրոսն է։ Աառաջին իսկ հարցը մեզ համար   սկսվեց տարօրինակ անունից։ «Մարտիրոս» անունը ընկալվում է  նահատակություն  իմաստով։ Սակայն մի այլ բացատրության համաձայն «Մարտիրոսը»  մարտի մեջ կանգնած հերոսի հիշատակն է։ Ավանդությունը պատմում է, որ Ավարայրից հետո վերադարձող հայ ռազմիկները հենց այս կողմերում են կանգնեցրել զավթիչների հետապնդող զորքինը։ Նրանց առաջնորդ Մարտիրեն իշխանը զոհվել է քաջաբար, բայց ապահովել Բագ իշխանի զորքերի նահանջը դեպի Արձախ։       Հենց այդտեղից էլ սկսվում է գյուղի իրական բնավորությունը՝  դիմադրության գյուղ։ Այսօր, երբ սահմանը շատ հեռու չէ, այդ ընկալումը նույնիսկ ռազմավարական իմաստ ունի։ Լեռնային այս բնակավայրը սովորական գյուղ չէ․ այն Հայաստանի Հանրապետության հարավարևելյան բարձրադիր օղակներից մեկն է, որտեղ...

      Արձախի Հանրապետության ողջ տարածքը բռնազավթած Բաքվի ռեժիմի բանակում հերթական կորուստներն են արձանագրվել ։ Ըստ տարածված հաղորդագրությունների՝ զավթիչ-ահաբեկիչներ  Հուսեյնով Մագոմեդ Ալիբաբա օղլուն և Գաֆլանով Քամիլ Ջամիլ օղլուն Քարվաճառում հերթական անօրենությունը գործելիս պայթել են վրիժառու ականի վրա։ Միևնույն ժամանակ, բռնազավթված Ջրականում  ականի պայթյունի հետևանքով ադրբ-ցի զավթիչ է վիրավորվել և տեղափոխվել բուժկետ։  Այս դեպքերը հերթական անգամ զգուշացնում են Բաքվի ռասիստական ռեժիմին, որ բռնազավթված Արձախի Հանրապետության տարածքները երբեք լիարժեք անվտանգ չեն զավթիչների համար:  Քարվաճառի ու Ջրականի լեռներն ու ճանապարհները  կրկնում են պատմության հին ճշմարտությունը՝ զավթիչների տիրապետությունը չի կարող արմատավորվել այն հողում, որն ունի քաղաքակրթական գոհարներ ստեղծած իր բնիկ ժողովրդի՝ հայության հիշողությունը, ցավն ու իրավունքը։  Հայոց Հայրենիքը գուցե և հնարավոր էր ժամանակավորապես օկուպացնել, բայց անհնար է ստիպել նրա բնիկ հայությանը ստիպե...