ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

       «Պատմությունը դեռ կտա իր գնահատականը, սակայն այսօր էլ մնում է անպատասխան մի հարց՝ արդյո՞ք ժողովուրդների անվտանգության իրավունքը համընդհանուր արժեք է, թե այն կիրառվում է ընտրովի՝ աշխարհաքաղաքական շահերից ելնելով»։                                                      Պ.Գ.թ. , պատմաբան                                                           Մհեր Հարությունյան  Երբ եվրոպական քաղաքական շրջանակներում քննարկվում է Ուկրաինայում հրադադարից հետո միջազգային ռազմական ուժերի տեղակայման հնարավորությունը՝ անվտանգության երաշխիքներ ապահովելու նպատակով, բնականաբար առաջանում է մի հարց, որը հուզում է հազարավոր արձախահայերի։   Ո՞ւր էին նույն այդ անվտանգության երաշխիքների մասին խոսող...

  Իրանական SNN հեռուստաալիքի հրապարակած տվյալների համաձայն՝ Իրանում վերջին ռազմական գործողությունների հետևանքով վնասվել են մեծ թվով քաղաքացիական օբյեկտներ ՝ բնակելի շենքեր, առողջապահական և կրթական հաստատություններ։ Այս տեղեկությունները  կրկին հիշեցնում են, թե որքան խոցելի է խաղաղ բնակչությունը ժամանակակից պատերազմներում։ Ցավոք, նման պատկերները նոր չեն նաև հայ ազգի համար։ 2020 թ. 44-օրյա պատերազմի ընթացքում ինքնիշխան Արձախի Հանրապետության բազմաթիվ բնակավայրեր՝ Ստեփանակերտը, Շուշիի, Հադրութի, Մարտակերտի և Մոնթե-բերդի  շրջանի բնակավայրերը և այլ քաղաքացիական ենթակառուցվածքներ, ենթարկվեցին ինտենսիվ հրետակոծությունների ու ավիահարվածների Ապշե-րոնի ռասիստական վարչակարգի զինյալների կողմից։ Պատերազմի ընթացքում խաղաղ բնակչության պաշտպանությունը դարձավ միջազգային մարդասիրա-կան իրավունքի ամենացավոտ փորձություններից մեկը։ Այս իրադարձությունները հիշեցնում են մի հիմնարար ճշմարտություն. անկախ նրանից, թե որտեղ են տեղի ունենում պատերազմները՝ Արձախում, Մերձավոր Արևելքում, Եվրոպայում կամ Աֆրի...

    Տասնամյակներ շարունակ Իսրայելը հետևողականորեն խուսափել է պաշտոնապես ճանաչել Օսմանյան կայսրությունում 1894-1923 թթ.  հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանությունը։ Այդ դիրքորոշումը հիմնականում պայմանավորված էր տարածաշրջանային ռազմավարական հաշվարկներով, առաջին հերթին՝ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների պահպանման անհրաժեշտությամբ։     Սակայն վերջին տարիներին թուրք-իսրայելական հարաբերություններում նկատվող լարվածությունը նոր քննարկումների առիթ է տվել։ Պաղեստինյան հարցի շուրջ փոխադարձ մեղադրանքները, կոշտ քաղաքական հայտարարությունները և տարածաշրջանային մրցակցության խորացումը հանգեցրել են նրան, որ պատմական թեմաները ևս աստիճանաբար ներքաշվում են ընթացիկ քաղաքական պայքարի մեջ։    Այն բանից հետո, երբ պաշտոնական Անկարան Թել Ավիվին մեղադրեց պաղեստինի դեմ իրականացրած ցեղասպանության մեջ, իսկ Էրդողանը  Բենյամին Նեթանյահու յին անվանեց « 21-րդ դարի Հիտլեր » , Թել Ավիվը արձագնքեց շատ կտրուկ և հայտարարեց, որ ճանաչում է 1915թ. հայերի նկատմամաբ իր...

    Արձախի հայաթափումից անցել են տարիներ, սակայն Արձախի հազարավոր բնիկ հայերի համար ժամանակը  կանգ է առել 2020թ. 44 օրյա աղետի օրերում։ Մենք կորցրել են ոչ միայն մեր տները, այգիներն ու  ունեցվածքը, այլև այն միջավայրը, որտեղ ձևավորվել էին մեր ընտանիքները, համայնքները և հիշողությունները։   Բնականաբար հարցեր են ծագում. եթե միջազգային հանրությունը խոսում է մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության և ժողովուրդների պաշտպանության մասին, ապա ինչո՞ւ չկարողացավ կանխել 150 հազարից ավելի մարդկանց զանգվածային տեղահանումը ապշերոնյան ռասիստակա   ռեժմի կողմից։ Ինչո՞ւ այսօր այդ հարցը գրեթե բացակայում է համաշխարհային քաղաքական օրակարգից։ Այս հարցերը ցավոտ են, սակայն դրանցից խուսափելը ոչինչ չի փոխում։ Պետք է ընդունել մի պարզ իրողություն. միջազգային հարաբերություններում պետությունները հիմնականում առաջնորդվում են իրենց շահերով։ Այսօր բարոյականությունը, իրավունքը և մարդասիրությունը իրենց տեղը զիջում են աշխարհաքաղաքական կեղտոտ հաշվարկներին։ Օրվա դաժան   իրակա-նության գի...

  Պատմական հիշողության գինը և պետության պատասխանատվությունը «Պետությունները կործանվում են ոչ միայն այն ժամանակ, երբ կորցնում են տարածքներ։ Նրանք սկսում են կորցնել ապագան այն ժամանակ, երբ դադարում են պաշտպանել իրենց պատմական հիշողությունը»։ Այս միտքը հատկապես արդիական է այն ժողովուրդների համար, որոնց պատմությունը ձևավորվել է ոչ միայն պետական սահմանների, այլև հազարամյակների մշակութային ներկայության միջոցով։ Այդպիսի ժողովուրդներից է հայ ժողովուրդը, որի պատմական ժառանգությունը տարածված է ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս սահմաններում, այլև Նախիջևանում, Արձախում, Արևմտյան Հայաստանում և հայկական քաղաքակրթության բազմաթիվ այլ օջախներում։ Մշակութային ժառանգությունը պարզապես անցյալի հիշատակ չէ։ Այն ժողովրդի պատմական ներկայության նյութական վկայությունն է, ինքնության փաստաթուղթը, հիշողության կենդանի շտեմարանը։ Երբ ոչնչացվում է եկեղեցին, խաչքարը, տապանաքարը կամ պատմական բնակավայրը, վտանգվում է ոչ միայն քարը, այլև այդ քարի մեջ ամփոփված պատմական հիշողությունը։ Նախիջևանը՝ որպես պե...

    Անիի հնագիտական պեղումների ղեկավար, դոցենտ Մուհամեթ Արսլանը , թուրքական «Անադոլու» գործակալությանը տված հարցազրույցում ընդգծել է քաղաքի բացառիկ նշանակությունը. «Անին միջնադարի ամենակարևոր քաղաքներից մեկն է՝ թե՛ իր տեսանելի վերգետնյա կառույցների, թե՛ դեռևս չբացահայտված ստորգետնյա ճարտարապետական հուշարձանների առումով»։ Նրա խոսքով՝ Բագրատունյաց Դաշնային Արքայապետության մայրաքաղաքի հզոր պարիսպ-ներն ամենամեծ վնասը կրել են 1064 թվականին՝ սուլթան Ալփ Արսլանի կողմից Անիի զավթման ժամանակ ։ Նվաճումից հետո հետո սուլթանը կարգադրել է վերականգնել ամրա-շինությունը։ Առյուծի դարպասի   վրա տեղադրված արձանագրությունը թուրք պատմաբանները համարում են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում առաջին թյուրքա-իսլամական արձանագ-րություններից մեկը։ Արսլանը նաև նշում է, որ գրեթե հազար տարի անց Անիի պաշտպանական համակարգը շարու-նակում է զարմացնել իր պահպանվածությամբ.    «Հյուսիսային հատվածում, որտեղ քաղաքը բացվում է դեպի սարահարթ, կառուցվել են երկշերտ պարիսպներ, մինչդեռ Արփա, Միգմիղ և Բան...