Կովկասյան բյուրոյի ապօրինի որոշման և դրա հետևանքների քաղաքական-իրավական գնահատականը
1. Ժողովրդավարական այլընտրանքի տապալումը. 1917 թվականի նախագիծը Արձախի հիմնախնդրի խորհրդային փուլի իրավաքաղաքա-կան վերլուծությունը լիարժեք չի կարող լինել առանց դրա նախապատմության և այն բաց թողնված պատմական հնարավորությունների դիտարկման, որոնք դուրս են մնացել ժամանակակից պատմագիտական կիզակետից: Դեռևս 1917 թվականին՝ տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական վերաձևումների փոթորկալից շրջանում, Ստեփան Շահումյանի կողմից առաջ էր քաշվել Հայկական լեռնաշխարհի Արևելյան շրջանների (Այսրրկովկասի) վարչատարածքային բաժանման մի ուշագրավ և իր ժամանակի համար չափազանց ժողովրդավարական նախագիծ: Շահումյանն առաջարկում էր ձևավորել երեք հիմնական նահանգներ՝ Արևմտյան (կամ Քութայիսի) նահանգ, Արևելյան (կամ Երևանի) նահանգ և Ելիզավետպոլի (կամ Բաքվի) նահանգ: Այս ծրագրի հայեցակարգային առանցքն այն էր, որ նշված երեք վարչական միավորների ներսում նախատեսվում էր լայն ինքնավարություն շնորհել ազգային փոքրամասնությունների ն: Այս մոտեցումը հնարավորություն կտար խուսափել էթնիկական բախումներից և ապահովել Արձախի ու հարակից ...