ՀՀ քաղաքացիության խնդիրը և Արցախի հարցը

 

Ներածություն
2023թ․ սեպտեմբերի 2-ի դրությամբ, ՀՀ Ազգային ժողովի պաշտպանության և անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նիստում ՆԳ փոխնախարար Արման Ղազարյանը հայտարարեց, որ Արցախի Հանրապետությունից բռնի տեղահանված հայերից ավելի քան 16,000-ը ստացել է ՀՀ քաղաքացիություն։ Այս թվի պաշտոնական արձանագրումը, սակայն, բացահայտում է խորքային խնդիր․ արդյո՞ք արցախցիների քաղաքացիության հարցը Հայաստանում դիտարկվում է որպես իրավունքի ամրապնդում, թե՞՝ որպես մանիպուլյացիայի և ճնշման գործիք։ 

1․ Քաղաքացիության իրավունքը միջազգային իրավունքում

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 15-րդ հոդվածը հստակ ամրագրում է․

• յուրաքանչյուր մարդ ունի քաղաքացիության իրավունք,

• ոչ ոք չի կարող կամայականորեն զրկվել իր քաղաքացիությունից կամ փոխելու իրավունքից։

Բացի այդ, Քաղաքացիության մասին 1961թ․ ՄԱԿ-ի կոնվենցիան և Եվրոպական կոնվենցիան քաղաքացիության մասին (1997) սահմանում են, որ քաղաքացիությունը չի կարող վերածվել վարչական կամ քաղաքական ճնշման միջոցի։ 

2․ ՀՀ Սահմանադրական հիմքերը

ՀՀ Սահմանադրության 16-րդ հոդվածը երաշխավորում է քաղաքացու իրավունքների պաշտպանությունը։
Ավելին՝ 1990թ․ օգոստոսի 23-ի Անկախության հռչակագրի 11-րդ կետը հստակ ամրագրում էր, որ․

«Հայաստանի Հանրապետությունը սատարում է Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման գործընթացին Հայաստանի Հանրապետության հետ»։

   Այս դրույթը հանդիսանում էր ՀՀ սահմանադրական կարգի հիմնասյուներից մեկը։

Սակայն մտահոգիչ է այն փաստը, որ 1996թ․ հրապարակված տարբերակում 11-րդ կետն անհետացել է։ Այս խմբագրական փոփոխությունը, որն այլ կերպ քան «քաղաքական զիջում» չես անվանի, ենթադրում է Արցախի հարցի համակարգային դուրսբերում ՀՀ պետական հիմքերից։

Չի կարելի բացառել, որ այդ քայլը եղել է քծնանք Ադրբեջանի ղեկավարությանը, իսկ ավելի խորքում՝ նախապատրաստական հող Արցախը «հանձնելու» ծրագրի համար։ 

3․ ԼՂԻՄ և ՀԽՍՀ համատեղ որոշումը

1989թ․ դեկտեմբերի 1-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և ԼՂԻՄ մարզխորհուրդը ընդունեցին պատմական որոշում Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին։ Այս որոշումը երբեք չի չեղարկվել և շարունակում է մնալ իրավական ուժ ունեցող փաստ։

Այս համատեքստում արցախցիներին տրված ՀՀ անձնագրերը (նույնիսկ 070 կոդով) պետք է դիտարկվեն ոչ թե որպես նրանց քաղաքացիության նկատմամբ կասկած, այլ որպես վերամիավորման իրավական գործընթացի շարունակություն։ 

4․ 070 կոդի խնդիրը

ՀՀ անձնագրերում կիրառվող ծածկագրերը զուտ տեխնիկական գործառույթ ունեն։ 070 ծածկագիրը, որով տրվել են արցախցիների անձնագրերը, որևէ կերպ չի կարող նշանակել «ժխտված քաղաքացիություն»։
Այն ընդամենը նշում էր Արցախի յուրահատուկ վարչատարածքային կարգավիճակը, բայց չէր սահմանափակում քաղաքացիների միջազգային իրավասությունները։

Ուստի՝ ՀՀ պետական մարմինների կողմից այս ծածկագրի վրա կառուցված մանիպուլյացիաները ոչ իրավաչափ են և խտրական բնույթ ունեն։ 

5․ Ինքնության և հիշողության իրավունքը

Եթե ՀՀ իշխանությունները փաստացի պարտադրում են արցախցիներին հրաժարվել իրենց ծննդավայրի հիշողությունից կամ իրենց ինքնության մասնիկներից, ապա դա հակասում է․

• ՀՀ Սահմանադրության 27-րդ հոդվածին (մշակութային ինքնության իրավունք),

• Եվրոպական Մարդու Իրավունքների Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածին (անձնական և ընտանեկան կյանքի հարգանքի իրավունք),

• ՄԱԿ-ի ազգային ինքնության պաշտպանությանը վերաբերող փաստաթղթերին։

Արցախցու հիշողությունը՝ իր հայրենիքի, իր քաղաքացիության ու ինքնության մասին, անօտարելի իրավունք է։ 

       Եզրակացություն

Արցախցիներին տրված ՀՀ անձնագրերը ոչ մի դեպքում չեն կարող դիտարկվել որպես անօրինական կամ քաղաքացիության մերժում։ Դրանք իրավաբանորեն բխում են ինչպես 1989թ․ համատեղ որոշումից, այնպես էլ 1990թ․ Անկախության հռչակագրից։

Հակառակը՝ Արցախցիների նկատմամբ քաղաքացիության շուրջ մանիպուլյացիաները, ինչպես նաև Անկախության հռչակագրից 11-րդ կետի անհետացումը, վկայում են համակարգային քաղաքականության մասին, որի նպատակն էր աստիճանաբար մթագնել Արցախի իրավական և քաղաքական կապը Հայաստանի հետ։

Այսօր այդ քաղաքական գիծը վերածվել է բյուրոկրատական ճնշման, որի զոհ են դարձել հայրենազուրկ դարձած արցախահայերը։ Իսկ դա այլ կերպ, քան ինքնության և հիշողության նկատմամբ բռնություն, որակել հնարավոր չէ։