Ներսեհապատի ճակատամարտի պատմական վերլուծություն և քննադատական դիտարկումներ

 

Ներսեհապատի ճակատամարտը հայ-պարսկական բախումների շարքում առանձնանում է որպես այն կետը, որտեղ պատմագրության և ռազմագիտական մեկնաբանության սահմանները հաճախ խառնվում են իրար։ Ճակատամարտի նկարագրությունը, որ մեզ է հասել Ղազար Փարպեցու վկայությամբ և հետագայում կրկնօրինակվել է մի շարք աղբյուրներում, իր մեջ պարունակում է թե՛ արժեքավոր տեղեկություններ, թե՛ անհամապատասխանություններ, որոնք ակնհայտ են ռազմագիտական վերլուծության տեսանկյունից։

Պատմական աղբյուրների սահմանափակումները

Նախ հարկ է նշել, որ Ղազար Փարպեցու ոճով և «Մեր Հաղթանակները» (հտ. Բ., էջ 79–85) գրքում բերված նկարագրության մեջ բացակայում են ճակատամարտի որոշ հիմնարար փաստեր։ Մասնավորապես՝

• չկա հիշատակություն հայկական զորքի Դվինից դուրս գալու օրվա մասին,

• չկա ճակատամարտի կոնկրետ օրը,

• իսկ ընթացքը ներկայացված է առավելապես ենթադրությունների և ընդհանուր պատկերացումների հիման վրա, քան իրական մարտավարական դիտարկման։

Սա ստեղծում է մի իրավիճակ, երբ պատմական աղբյուրը արժեքավոր է որպես ժամանակագրական արձանագրություն, բայց ոչ որպես հուսալի ռազմագիտական վերլուծության հիմք։

Քարտեզ-սխեմայի քննություն

Եթե առաջնորդվենք Ղազար Փարպեցու տեքստի հիման վրա կառուցված քարտեզ-սխեմայով (նույնիսկ վերամշակված տարբերակներով), ապա ակնհայտ է դառնում, որ հայկական զորքը դասավորված է հարձակողական մտադրությամբ։ Այդ դասավորությունը, ըստ ռազմական փորձագետների գնահատման, չի կարող դիմակայել հակառակորդի համատեղ հեծելազորի և ծանրազեն հետևակի համակողմանի գրոհին, եթե այն նախատեսված լիներ պաշտպանական դիրքերի համար։

Հատուկ նշանակության ստորաբաժանումների հրահանգիչների և գրոհային զորամիավորումների հրամանատարների մասնագիտական քննարկումները ցույց են տալիս, որ նման դասավորությունը կարելի է համարել գիշերային հարձակման նախապատրաստական դիրքավորում, բայց ոչ երբեք՝ պաշտպանական կառուցվածք։

Զոհերի և մարտի ընթացքի անորոշությունը

Ճակատամարտի մասին աղբյուրներում բացակայում են նաև կողմերի կորուստների վերաբերյալ իրական տվյալներ։ Սա ևս մեկ անգամ ընդգծում է, որ պատմական վկայությունները կառուցված են ոչ թե դաշտային զեկույցների կամ ականատեսների համակարգված արձանագրությունների, այլ պատմողական-գրական վերամշակումների վրա։

Մեկնաբանության անհրաժեշտությունը

Այս ամենը մեզ բերում է դեպի այն եզրակացությունը, որ թե՛ Ղազար Փարպեցին, թե՛ նրան ընդօրինակած միջնադարյան հեղինակները ռազմարվեստի վերաբերյալ խորքային պատկերացումներ չեն ունեցել։ Սակայն այս փաստը հարկ է մատնանշել առավելագույն նրբանկատությամբ և գիտական զսպությամբ, առանց վիրավորելու կամ արժեզրկելու հայ պատմագրության մեծ ավանդը։

Պետք է հստակ ընդգծել, որ նման նկարագրությունները, ինչպես ցույց է տալիս մեր համակողմանի քննությունը, չեն տալիս բավարար պատկերացում ոչ ճակատամարտի ընթացքի, ոչ կողմերի շարժումների, ոչ էլ իրական ելքի մասին։

Հետևաբար, այս ձևով ներկայացված սխեման և վերլուծությունը չպետք է կիրառվեն դպրոցական կամ ուսանողական մակարդակի ուսուցման մեջ որպես վերջնական ճշմարտություն, այլ պետք է դիտվեն որպես պատմական աղբյուրի մեկնաբանական օրինակ՝ ենթակա գիտական քննադատության և վերարժևորման։

Եզրափակիչ դիտարկում

Մեր նպատակն այստեղ ոչ թե հերքել է պատմական ավանդը, այլ գիտական մեթոդով պարզել դրա ճշգրիտ սահմանները։ Ներսեհապատի ճակատամարտի վերաբերյալ ուսումնասիրությունը պետք է շարունակվի՝ համադրելով պատմական աղբյուրները, ռազմագիտական վերլուծությունները և տեղագրական տվյալները՝ ձևավորելու համար առավել հավաստի պատկեր մարտի իրական ընթացքի մասին։