Պետությունը որպես տնտեսվարող սուբյեկտ

 «Մեծ Հայք-քաղաքակրթական դաշինքի» հետ  «Շուշի սոցիալ-կրթական և փորձագիտական կենտրոնի» հանդիպման ժամանակ Հ/կ-ի նախագահ Աշոտ Հարությունյանը քննարկման ներկայացրեց հետևյալ առաջարկը:
      * * *

Հայաստանի Հանրապետության անկախության ձեռքբերումից ի վեր պետությունը գործնականում հրաժարվել է իր հիմնարար դերերից մեկից՝ լինել երկրի զարգացման ուղղակի կազմակերպիչ և տնտեսվարող սուբյեկտ։ Տասնամյակներ շարունակ պետական կառավարման առանցքում գերակշռել է ոչ թե տնտեսական և սոցիալական ռազմավարության մշակումը, այլ հասարակության անընդհատ ներգրավումը քաղաքական օրակարգերի, ընտրական ճգնաժամերի, արհեստական հակադրությունների և արտաքին վտանգների շուրջ մանիպուլյատիվ քննարկումների մեջ։

  Այս ընթացքում ձևավորվել է մի վտանգավոր իրականություն․պետական պաշտոնյաների զգալի հատվածը ցուցաբերել է հանցավոր անտարբերություն սեփական երկրի արտադրական կարողությունների, տնտեսական ինքնաբավության, սոցիալական արդարության և ժողովրդագրական կայունության նկատմամբ։ Պետությունը աստիճանաբար դուրս է եկել իրական տնտեսությունից՝ այն թողնելով ինքնահոսի, «շուկայի ինքնակարգավորման» պատրվակի ներքո, որի հետևանքները այսօր տեսանելի են՝ աղքատություն, արտագաղթ, սննդային կախվածություն և մարզերի դատարկում։

   Մինչդեռ քաղաքակիրթ և կայացած պետությունների փորձը ցույց է տալիս պարզ ճշմարտություն․
ուժեղ պետությունը ոչ միայն կարգավորող է, այլ նաև արտադրող, ներդնող և պատասխանատու տնտեսվարող։ Այն պետությունը, որը հրաժարվում է տնտեսությունից, անխուսափելիորեն կորցնում է քաղաքական ինքնիշխանությունը, սոցիալական վերահսկողությունը և ազգային դիմադրողականությունը։

Սույն հրապարակմամբ մենք նպատակ չունենք ընդգրկելու Հայաստանի տնտեսության բոլոր հնարավոր ճյուղերը։ Դրանք բազում են՝ էներգետիկայից մինչև արդյունաբերություն, գյուղատնտեսությունից մինչև վերամշակող արտադրություն։ Գիտակցաբար ընտրել ենք միայն մեկ, ամենահասարակ և բոլորին հասկանալի օրինակ՝ խոզաբուծությունը, որպես պետական տնտեսության մոդելային սիմուլյացիա։

Այս ընտրությունը պատահական չէ։ Խոզաբուծությունը թույլ է տալիս պարզ թվերով և հաշվարկներով ցույց տալ, թե ինչ արդյունք կարող էր ունենալ պետության ուղղակի մասնակցությունը տնտեսությանը՝
աշխատատեղերի ստեղծման, սննդային անվտանգության, սոցիալական կայունության և պետական եկամուտների տեսանկյունից։

Այն, ինչ կներկայացվի ստորև, ուտոպիա չէ, ոչ էլ տեսական խաղ թվերի հետ։ Դա քաղաքական կամքի բացակայությամբ չիրականացված հնարավորություն է։ Եվ եթե նույնիսկ մեկ ճյուղի օրինակով հնարավոր է տեսնել տնտեսական և սոցիալական կտրուկ վերելք, ապա ակնհայտ է դառնում գլխավոր հարցը․
    Ոչ թե «կարելի՞ էր», այլ՝ «ինչո՞ւ դա երբեք չի արվել»։
  

Պետական տնտեսության մոդելային սիմուլյացիա․ խոզաբուծության օրինակով

Ստորև ներկայացվող հաշվարկները նպատակ ունեն ոչ թե գովազդել որևէ առանձին ճյուղ, այլ ցույց տալ պետության ուղղակի մասնակցության տնտեսական ներուժը՝ ամենապարզ, նույնիսկ կենցաղային թվացող ոլորտում։

Սկզբնական պայմանները

Պետությունը, հանդես գալով որպես տնտեսվարող սուբյեկտ, ստեղծում է պետական ֆերմայական ցանց՝ մեկնարկելով ընդամենը վեց մայր խոզից։ Ընդունվում է, որ վերարտադրությունն ընթանում է նույն տեմպով, առանց արհեստական սահմանափակումների, և ութ տարվա ընթացքում ընդհանուր գլխաքանակը հասնում է 34,588,806 խոզի։

Կրկին շեշտենք․ սա կենսաբանական վեճի թեմա չէ, այլ տնտեսագիտական մոդել, որի նպատակն է ցուցադրել մասշտաբի էֆեկտը։

Պետական ներդրումների ընդհանուր պատկերը (8 տարի)

Ութ տարվա ընթացքում պետությունը կատարում է խոշոր, բայց կառավարելի ներդրումներ՝

• Սննդի ապահովում

• Անասնաբուժական վերահսկում

• Ֆերմաների, պահեստների և ենթակառուցվածքների կառուցում

• Տրանսպորտ և սպասարկում

Ընդհանուր հաշվարկով՝ պետական ներդրումների ծավալը կազմում է մոտ 18.7 տրլն դրամ։ Թիվը մեծ է, սակայն համադրելի է մի քանի տարվա պետական բյուջեի հետ և ենթադրում է, որ այդ միջոցները չեն անհետանում, այլ վերածվում են ակտիվների, աշխատատեղերի և արտադրության։

Աշխատատեղեր՝ որպես սոցիալական քաղաքականություն

Պետական տնտեսության սոցիալական էությունը առավել հստակ երևում է աշխատատեղերի հաշվարկում։

Ընդունելով հարաբերակցությունը՝ մեկ աշխատող՝ 50 խոզ, ձևավորվում է հետևյալ պատկերը․

• Ֆերմաներ՝ մոտ 692,000 աշխատատեղ

• Անասնաբուժություն և վերահսկում՝ շուրջ 138,000

• Լոգիստիկա, կերերի արտադրություն և պահեստավորում՝ մոտ 104,000

• Շինարարություն և սպասարկում՝ մոտ 60,000

Ընդհանուր առմամբ՝ մոտ 1 միլիոն աշխատատեղ։
Փաստացի՝ ամբողջ աշխատաշուկայի վերակազմավորում՝ առանց արտասահմանյան ներդրողի և առանց արտաքին պարտքի աճի։

Արդյունաբերական փուլ՝ ութերորդ տարուց հետո

Ութերորդ տարվանից պետական տնտեսությունը անցնում է որակապես նոր փուլ։

Մսի արտադրություն և վերամշակում

Խոզերի հաշվին ձևավորվում է մսի և մսամթերքի խոշոր արտադրություն՝ տարեկան մոտ 3 տրլն դրամ շրջանառությամբ։ Վերամշակող արդյունաբերությունը ավելացնում է արժեքը՝ ապահովելով հավելյալ մոտ 1.2 տրլն դրամ։

Արտահանում և արժութային հոսք

Նույնիսկ արտադրանքի 25 տոկոսի արտահանման դեպքում պետությունը ստանում է 700–900 մլրդ դրամի արտարժութային մուտք՝ տարեկան։

Մակրոտնտեսական և սոցիալական ազդեցություն

Այս մեկ ճյուղի օրինակով հնարավոր է արձանագրել հետևյալը․

• ՀՆԱ աճ՝ մինչև 40–50%

• Աղքատության կտրուկ նվազում

• Սննդային անվտանգության լիարժեք ապահովում

• Մարզերի տնտեսական վերակենդանացում

• Արտագաղթի նվազում և ժողովրդագրական կայունացում

Այս ամենը՝ առանց ռազմավարական հումքի, առանց տեխնոլոգիական հրաշքների, պարզապես պետական կազմակերպված աշխատանքի արդյունքում։

Եզրակացություն՝ քաղաքական գնահատական

Սույն հրապարակումը մի պարզ ճշմարտություն է արձանագրում․
Հայաստանի հիմնական խնդիրը երբեք չի եղել ռեսուրսների պակասը։ Խնդիրը եղել և մնում է պետության հրաժարումը տնտեսությունից։

Եթե պետությունը կարող է կազմակերպել ընտրություններ, հարկահավաք, ուժային համակարգ և քարոզչություն, ապա այն առավել ևս կարող է կազմակերպել արտադրություն, աշխատատեղեր և սոցիալական կայունություն։

Խոզաբուծությունը այստեղ ընդամենը օրինակ է։
Վաղը նույն մոդելով կարող են գործարկվել տասնյակ այլ ճյուղեր։

Մնում է մեկ հարց՝
   ե՞րբ է պետությունը դադարելու լինել դիտորդ և սկսելու լինել տնտեսվարող սուբյեկտ։