Հայկական հակազդեցություն կա՞ր

 

  

                                       *  Բ * 
                                  (շարունակություն)

20-րդ դարասկզբի համաշխարհային զարգացումները ստեղծում էին մի իրադրություն, երբ Ժեոնթուրքական կայսրությունում ձևավորվում էր պետականորեն ուղղորդվող պանիթուրքական քաղաքականություն, որն իր մեջ ներառում էր համաշխարհային մահմեդական համերաշխության, «Իսլամական աշխարհի պաշտպանման» և «անավստահելի տարրերի մաքրման» գաղափարախոսությունը։

 Այս համատեքստում հայերը հայտնվել էին մի իրավիճակում, որտեղ իրենց քաղաքական ներուժը, կազմակերպչական կարողություններն ու

աշխարհաքաղաքական դիրքը  անհամաչափ էին սպառնացող վտանգին։

1. Հայ կուսակցությունները մասնատված էին և չունեին միասնական ռազմավարական կենտրոն

Պատմագիտական աղբյուրները միաձայն են ընդգծում, որ հայ քաղաքական միտքըէ ՀՅԴ (Մանրամասն ծանոթացեք այս հղումով https://www.arfd.am/new/), ՍԴՀԿ (Մանրամասն ծանոթացեք այս հղումով https://hy.wikisource.org/wiki/ՀՍՀ/ՀՆՉԱԿՅԱՆ_ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ) մանրածախ հատվածների էր բաժանված։

Ինչպես գրում է Ռ. Հևսենը.
“By 1914 the Armenian political parties were fragmented and mostly engaged in local self-defense.”

 Կուսակցությունների միջև գաղափարական մրցակցությունը, ազդեցության պայքարը, ինչպես նաև տարբեր տարածաշրջանների շահերի բախումները խոչընդոտում էին միասնական ազգային-քաղաքական կենտրոն ձևավորելուն։
Այս իրավիճակում հնարավոր չէր մշակել համահայկական ռազմավարություն, առավել ևս՝ դիմակայել թուրքական համակենտրոնացված պետական ճնշմանը։

2. ՀՅԴ-ի գործունեությունը կենտրոնացած էր ոչ թե պետականաշինու-թյան, այլ ինքնապաշտպանության վրա, 

ՀՅԴ-ն՝ լինելով ամենաակտիվ և կազմակերպված ուժը, իր կենսունակությունը գտնում էր հենց ինքնապաշտպանական պայքարում։
Ռիչարդ Հովհաննիսյան “Political programs were overshadowed by the desperate struggle for survival.”

Փաստորեն ՀՅԴ-ն  չիրականացրեց լայնածավալ պետականաշինական կամ համազգային հեղափոխական ծրագիր։ Հայաստանը վերածվել էր ողջ մնալու պայքարի գոտու, իսկ կուսակցության հիմնական նպատակը դարձել էր համայնքների պահպանումը, ոչ թե ապագա պետության ստեղծումը։

3. Ռուսական Հայաստանում հայ քաղաքական կուսակցությունների հնարավորությունները խիստ սահմանափակ էին

Ռուսական կայսրության վարչակարգը խիստ վերահսկում էր ազգային կուսակցությունների գործունեությունը։
Գ. Բուռնությանը “Their political activity was limited and frequently constrained by Tsarist repression.”

Ցարական արքունիքը հայերին չէր տեսնում որպես ինքնավարության պահանջող քաղաքական ուժ, այլ՝ որպես ուսյալ, օգտակար, բայց պետք եղած դեպքում ճնշելի հասարակություն։
Ոստիկանական հսկողությունը, աքսորները, մեկուսացումը հայկական քաղաքական միտքը դարձնում էին թուլացած ու պաշտպանական։

4. 1905–1906 թթ. հայ–թաթարական պատերազմը խորը հարված հասցրեց ամբողջ քաղաքական կազմակերպվածությանը

Տ. Սվիետոխովսկին “Most of their energy was absorbed by organizing local militias and defending villages.”

Հայ-թաթարական պատերազմը ոչ միայն ֆիզիկապես կոտրեց հայաբնակ շրջանները, այլ նաև հոգեբանորեն վերաձևեց հայ քաղաքական մտածողությունը՝ դարձնելով այն քաոսային և իրավիճակային։
Ներքին բախումները կորցրեցին տարիներ՝ որոնք անհրաժեշտ էին պետական-քաղաքական կենտրոնի կառուցման համար։

5. 1917 թ. հեղափոխության պահին հայերը չունեին միասնական համահայկական առաջնորդություն

Ռուսական կայսրության փլուզումը հայերին դրեց մի իրականության առաջ, որտեղ պետական համակարգ չկար, կարգապահ ռազմական ուժ չկար, իսկ քաղաքական առաջնորդությունը՝ սեգմենտացված էր։
Հովհաննիսյան “The Armenians lacked a unified national leadership. Decisions were reactive.”

Ձևավորվող ազգային խորհուրդները չունեին ո՛չ բավարար լեգիտիմություն, ո՛չ ռեսուրս՝ մեծամասշտաբ քաղաքական գործընթաց ղեկավարելու համար։

6. Հայերի 90% էներգիան գնում էր փախստականների, սովի և համաճարակների հետևանքների հաղթահարմանը

1915–1917 թթ. շրջաններում հայությունը բախվել էր մարդկային և նյութական աղետի այնպիսի ծավալի, որ քաղաքական պլանավորումն ուղղակի անհնար էր։
Արամ Արկուն “Political planning was secondary to humanitarian catastrophe management.”

Ռուսական Հայաստան էին հոսել ավելի քան 700,000 փախստականներ, իսկ Արևմտյան Հայաստանը լիովին ավերված էր։ Դիվանագիտությունից խոսելը նման իրավիճակում դառնում էր ֆանտաստիկա։

7. Հայ կուսակցությունները կենտրոնացած էին ոչ թե համահայկական հեղափոխության վրա, այլ՝ Եվրոպայի ուշադրությունը գրավելու

Սա Ձեր ընդգծած ամենակարևոր միտքն է, և այն ամբողջովին համապատասխանում է պատմագիտական գնահատականներին։

ՀՅԴ-ն և Հնչակյան կուսակցությունը՝ չունենալով համահայկական հեղափոխություն սկսելու համար անհրաժեշտ

• ռազմական ներուժ, կազմակերպչական կառուցվածք, տարածքային բազա,

• ֆինանսական ռեսուրսներ, արտաքին քաղաքական պաշտպանություն,

ուղղեցին իրենց գործունեությունը դեպի Եվրոպական տերությունների ուշադրության բևեռում Հայաստան ։

Հնչակյան կուսակցությունը խիստ ազդեցության տակ էր եվրոպական սոցիալիստական շարժումներից և համոզված էր, որ հայկական հարցը պետք է «հնչեցնել» միջազգային ասպարեզում։
Դաշնակցականներն էլ մեծ դեր էին տալիս միջազգային կոնգրեսներին, դիվանագիտական պատվիրակություններին և մամուլի աշխատանքներին։

Այս քաղաքական գիծը հիմնված էր ոչ թե հեղափոխական իրականության վրա, այլ քարոզչական աղմուկ ստեղծելու մարտավարության, որի նպատակն էր.

• Եվրոպային ցույց տալ հայկական հարցի ծավալը, հումանիտար աղետը դարձնել քաղաքական խնդիր և ստիպել մեծ տերություններին միջամտել։

Սակայն սա չէր փոխարինում իրական համահայկական քաղաքական հեղափոխությանը, որն անհրաժեշտ էր՝ ժեոնթուրքական պանիսլամիստական համակարգին դիմակայելու համար։

8. Հայերը չունեին միջազգային լոբբիստական հզոր ցանց

Երբ թուրքական կողմը գործում էր լայնածավալ համահամաշխարհային մահմեդական համերաշխության հետ, հայերը չունեին նման ազդեցություն։
Նրանց ձայնը հաճախ կորչում էր մեծ տերությունների աշխարհաքաղաքական շահերի մեջ։

9. Հայությունը խորապես պառակտված էր՝ հասարակական, գաղափարական և կրոնական գծերով

Արևմտահայերի և արևելահայերի շահերը միշտ չէ, որ համընկնում էին։
Սոցիալիստները հակադրվում էին ազգային-պահպանողականներին։
Կրոնական տարբեությունները նույնպես քաղաքական խնդիր էին ստեղծում։

Այս ամենը կրկին արգելակում էր համազգային կենտրոնի ձևավորումը։

         ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆ

20-րդ դարասկզբին հայերի քաղաքական, ռազմական և կազմակերպչական ներուժը ձևավորվել էր գոյատևման, ոչ թե պետականաստեղծման  տրամաբանությամբ։

Հետևաբար՝ Հայերիս ունեցած ջանքերը, որքան ազնիվ և հերոսական էլ որ լինեին, չէին կարող կանգնեցնել այնպիսի հզոր երևույթ, ինչպիսին էր համաշխարհային մահմեդական համերաշխությամբ սնվող, պետությունով կազմակերպված պանիսլամիստական ագրեսիան։

Հայ կուսակցությունները զբաղված էին.

• ինքնապաշտպանությամբ, փախստականների փրկությամբ և սովի ու համաճարակների դեմ պայքարով, եվրոպական հանրությանը հայկական ողբերգությունն ի ցույց դնելով, բայց ոչ համահայկական հեղափոխության կամ պետական դիմադրության իրական կառուցմամբ։

Այդ պատճառով էլ օեոնթուրքկան պանիսլամիզմի ահռելի ուժը մնաց գործնականում անարգել։