Չեղարկված է՞ պատմական որոշումն ու քաղաքական պատասխանատվությունը

 

    1988 թ. փետրվարի 20-ին Արձախի (Լեռնային Ղարաբաղ) մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջանը կայացրեց պատմական որոշում։ Սակայն այդ որոշումը չէր ծնվի, եթե չլիներ ժողովրդի ճնշումը։

Հազարավոր քաղաքացիներ հրապարակներում պարտադրեցին քաղաքական մարմնին ձևակերպել այն, ինչ արդեն դարձել էր համաժողովրդական կամք՝ վերամիավորում Հայաստանի հետ։

Պատգամավորները նախաձեռնող չէին։ Նրանք արձագանքում էին ժողովրդի պահանջին։
Պատմությունը պետք է հստակ արձանագրի այս ճշմարտությունը։

1989թ. դեկտեմբերի 1 — վերամիավորումը հռչակվեց

1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և Արձախի ԻՄ խորհրդի համատեղ նիստում ընդունվեց վերամիավորման որոշում։

Այդ որոշման 3-րդ կետով.

• հռչակվեց Արձախի ԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորելու փաստը,

• մարզի բնակչության վրա տարածվեցին Հայաստանի ԽՍՀ քաղաքացիության իրավունքները,

• գործադիր իշխանություններին հանձնարարվեց քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կառույցների միաձուլում միասնական պետական համակարգում։

Սա պարզապես հայտարարություն չէր։ Սա իրավաքաղաքական ակտ էր։

Ավելին՝ 1990–1995 թվականներին Արձախից ընտրված 11 պատգամավորներ լիարժեք իրավունքներով մասնակցում էին Հայաստանի ԽՍՀ, ապա Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի աշխատանքներին՝ կողմ, դեմ կամ ձեռնպահ քվեարկելով օրենքներին։

Այս ամենը նշանակում է, որ վերամիավորման գործընթացը ոչ միայն հռչակված էր, այլև գործնականորեն ընթացքի մեջ։

Բայց ինչու այն ավարտին չհասցվեց  

Ահա այստեղ է սկսվում պատասխանատվության խնդիրը։

Չկնքվեց ռազմական համագործակցության լիարժեք պայմանագիր։
Չստեղծվեց միասնական պաշտպանական իրավական համակարգ։
Չձևակերպվեց դե յուրե միացում կամ հստակ անկախ պետական մոդել՝ միջազգային ճանաչման հետևողական ռազմավարությամբ։

Արդյունքում ստեղծվեց կիսավիճակ. 

Արձախը ոչ ամբողջությամբ միացված էր Հայաստանին,
ոչ էլ ճանաչված անկախ պետություն էր։

Այս երկիմաստությունը դարձավ հետագա ողբերգության կառուցվածքային հիմքը։

Քաղաքական վերնախավի վարքագիծը

Պետք է հստակ ասել՝ այդ տարիներին քաղաքական վերնախավը չգործեց ամբողջական պետական մտածողությամբ։

Եթե քաղաքական կամք լիներ.

• կամ կավարտվեր դե յուրե վերամիավորումը,

• կամ կկառուցվեր հստակ անկախ պետական մոդել՝ պաշտպանական պայմանագրերով և միջազգային ճանաչման հետևողական պայքարով։

Փոխարենը պահպանվեց անորոշություն։
Անորոշությունը դարձավ վտանգ։
Վտանգը վերածվեց պատերազմի։
Պատերազմը՝ բռնատեղահանության։

Ալիևյան ռեժիմի ագրեսիան հնարավոր դարձավ հենց այս բացթողումների պատճառով

Բաքվի իշխանությունները կարողացան օգտագործել իրավական անորոշությունը։
Չճանաչված կարգավիճակը թույլ տվեց ագրեսիան ներկայացնել որպես «տարածքային ամբողջականության վերականգնում»։

Մինչդեռ փաստացի տեղի ունեցավ.  

• չճանաչված, բայց ձևավորված Արձախի Հանրապետության դեմ ռազմական ինտերվենցիա,

• բնիկ հայ բնակչության հարկադրական տեղահանում,

• էթնիկ զտում։

Եթե վերամիավորումը իրավականորեն ավարտված լիներ կամ գոյություն ունենար հստակ ռազմական դաշինք, նման սցենարը զգալիորեն ավելի դժվար կլիներ իրականացնել։

Պատասխանատվության հարցը

Ժողովուրդը կատարեց իր պատմական պարտքը։
Պատգամավորները ձևակերպեցին որոշումներ։
Բայց քաղաքական ղեկավարությունն այդ որոշումները չդարձրեց ավարտված պետական ծրագիր։

Սա պարզապես սխալ չէ։
Սա պետական մակարդակի բացթողում է՝ ծանր հետևանքներով։

Եթե միջազգային իրավունքի տեսանկյունից գնահատենք իրավիճակը, ապա հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք այն պաշտոնյաները, որոնք գիտակցաբար պահպանեցին իրավական անորոշություն և չապահովեցին պետական պաշտպանության համակարգ, քաղաքական պատասխանատվություն չեն կրում այն հետևանքների համար, որոնք հանգեցրին տարածքի կորստին և բնակչության բռնատեղահանությանը։

Քաղաքական պատասխանատվությունը պետք է դառնա ոչ թե հռետորաբանություն, այլ իրավական գործընթաց։

Դաս ապագայի համար 
   1988 թվականի փետրվարի 20-ի որոշումը  և 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի վերամիավորման ակտը  չեն չեղարկվել։

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժողովրդի միասնական կամքը բավարար չէ, եթե այն չի ամրագրվում նրա կողմից վստահության քվե ստացած իշխանությա  իրավա-քաղաքական և ռազմական  հստակությամբ և վճռականությամբ։

Հռչակումը բավարար չէ, եթե այն չի պաշտպանվում ուժային և դիվանագիտական մեխանիզմներով։ Պետականությունը չի պահվում կիսատ-պռատ քայլերով։

Արձախի օկուպացիան  միայն 10-ից ավելի պետությունների արտաքին ագրեսիայի հետևանք չէր։ Այն նաև ներքին՝ ժողովրդի կողմից ինչ ինչ ուղիներով վստահության քվե ստացած իշխանությունների  ռազմավարական թուլությունների և քաղաքական թերուսության հետևանք էր։ 

Եթե Ազգի կարգավիճակի ձգտող  հայությունը  չի ձևակերպում քաղաքական պատասխանատվություն, ապա պատմությունը սպառնում է կրկնվել ավելի աղետալի ձևերով։

Այս հրապարակումը կոչ է արդարության վերականգնման։ Սա կոչ է նաև իրավական և քաղաքական հաշվետվողականության։

Որովհետև ՀՀ , իբրև պետություն, չի կարող գոյատևել, եթե նրա ճակատագրական որոշումների համար ոչ ոք պատասխանատվություն չի կրում։