ՇՈՒՇԻԻ ՍՈՒՐԲ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԿՐՏԻՉ (ԿԱՆԱՉ ԺԱՄ) ԵԿԵՂԵՑԻՆ

Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին, որը գտնվում է Շուշիի պատմական Վերին կամ Նոր թաղում՝ քաղաքի հյուսիսային հատվածում, կառուցվել է Արցախի գյուղերից Շուշի տեղափոխված հայ համայնականների կողմից։ Այդ պատճառով էլ այն հայտնի է նաև որպես Ղարաբաղցոց, ԿԱՆԱՉ ԺԱՄ եկեղեցի։

Ըստ վկայությունների, այդ բնակչությունը Վերին թաղ է տեղափոխվել 1830-ականներին՝ առաջին հայ-թուրքական ընդհարումների հետևանքով՝ թողնելով մոտ 500 մետր ներքև գտնվող իրենց նախնական թաղամասը և այնտեղ կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Հետագայում այդ եկեղեցին բռնազավթվել է թուրքերի կողմից և վերածվել մեդրեսեի, որի փաստական գոյությանը ականատես են եղել Շուշիի դպրոցի սաները խորհրդային տարիներին։

Ի տարբերություն տարածված վարկածի, ըստ որի Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի նախնական տարբերակը եղել է փայտաշեն (հմմտ. Թաղիադեան, 1847, էջ 286), իրականում եկեղեցին կառուցվել է որպես քարաշեն կառույց՝ առանց նախորդ փայտաշեն փուլի։

Ներկայիս եկեղեցին և զանգակատունը կառուցվել են 1847 թվականին՝ որպես մի ամբողջական համալիր։ Զանգակատան մուտքի վերնամասում՝ աջ և ձախ կողմերում, պահպանվել են շինարարական երկու արձանագրությամբ սրբատաշ սալեր (համարակալված 1 և 2), որոնց վրա գրված է.

«Կառուցին սուրբ Յովհաննէս Մկրտչի եկեղեցին Շուշա քաղաքացի պարոն Յովհաննէսն և Բաբայն Ստեփանեան Յովնանենց ի յիշատակ հանգուցեալ եղբօր իւրեանց Մկրտչին, 1847 թվին»։

Ըստ Մակար Բարխուդարյանի «Արցախ» գրքի, եկեղեցին ունի երկու մուտք՝ հյուսիսային և արևմտյան կողմերից։ Կառույցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 27 մետր 70 սանտիմետր, իսկ լայնությունը՝ 10 մետր 90 սանտիմետր։

Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցված է խաչաձև հատակագծով՝ արևելյան կողմում արտաքուստ շեշտված շրջանաձև խորանով։ Եկեղեցին ունի ձգված համաչափություններ. հյուսիսային և հարավային խաչաթևերը անմիջապես կցված են խորանին, ինչը հանգեցրել է աղոթասրահի երկմաս կառուցվածքին։ Աղոթասրահի առաջին՝ արևմտյան հատվածը ունի ուղղանկյուն հատակագիծ, իսկ երկրորդ՝ կենտրոնական մասը, որը միանում է զանգակատանը, մոտենում է քառակուսու ձևին։

Ճարտարապետական հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ զանգակատունը եկեղեցու հետ կազմում է կոնստրուկտիվ ամբողջականություն։ Շքամուտքը բացվում է արևմտյան կողմից՝ հենց զանգակատան միջով, որտեղից էլ կարելի է մուտք գործել ընդարձակ աղոթասրահ։ Եկեղեցու և զանգակատան հատակը մոտ երկու մետր բարձր է բակի մակարդակից, ինչի պատճառով մուտքի երկու կողմերում կառուցվել են տասը աստիճան ունեցող քարաշեն աստիճաններ՝ լայն հենապատերով եզերված, որոնք ընդգծում են դեպի սրահ տանող մուտքի հանդիսավորությունը։

Աղոթասրահը բաժանված է որմնամույթերով՝ կազմելով երկու անջատ հատված։ Առաջին սրահը մոտավորապես քառակուսի է՝ ծածկված գոցվող թաղով՝ նմանակելով երդիկավոր գլխատների տիպիկ լուծումները։ Երկրորդ՝ արևելյան ուղղանկյուն սրահը գմբեթածածկ է։ Գմբեթի թմբուկը՝ շրջանաձև հիմքով, հենվում է սրբատաշ որմնամույթերի վրա կանգնեցված կամարների համակարգի վրա։ Գմբեթի անցումը քառակուսի հիմքից վեր կատարվել է յուրօրինակ՝ առագաստային ճարտարապետական լուծումով, ինչը հազվադեպ հանդիպող ոճական մոտեցում է հայկական եկեղեցաշինության մեջ։

Հատկանշական է, որ ավանդատները չեն կառուցվել խորանի երկու կողմերում, ինչպես սովորաբար ընդունված է, այլ՝ գտնվում են խորանի տակ, ընդ որում՝ մուտք ունեն աղոթասրահից։ Նմանատիպ լուծում է նկատվում նաև Գտչավանքի թաղածածկ դահլիճ տիպի եկեղեցում, որտեղ ավանդատները նույնպես տեղակայված են բեմի տակ։

Եկեղեցին պատմականորեն հայտնի է նաև «Կանաչ ժամ» անունով։ Այս անվան առաջացման հիմքում այն հանգամանքն է, որ եկեղեցու գմբեթը ծածկված էր պղնձե թիթեղներով, որոնք արևի, անձրևի և քամու ազդեցությամբ ժամանակի ընթացքում ստացել էին կանաչ փառավորում (պատինա)։ Այս տեղեկությունը հաստատում է Շահեն Մկրտչյանը իր «Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները» գրքում (1985, էջ 226)։

Խորհրդային տարիներին ադրբեջանական ռասիստական իշխանությունները բռնազավթել էին եկեղեցին՝ այն վերածելով հանքային ջրերի սրահի։ 1992 թվականին Շուշիի ազատագրումից հետո, եկեղեցին վերակերտվեց և վերականգնվեց, իսկ հետագա տարիներին երկու անգամ վերանորոգվեց, վերադարձնելով նրան իր նախնական սրբազան տեսքը։

Սակայն 2020 թվականի Շուշիի օկուպացիայից հետո ադրբեջանական զինված ուժերը չխորշեցին մշակութային վանդալիզմից և եկեղեցին պայթեցվեց, որպես հայոց հոգևոր և ճարտարապետական ժառանգության հերթական զոհ։

Ըստ Մակար Բարխուդարյանի «Արցախ» գրքի՝ եկեղեցում պահվում էին արժեքավոր սրբագրքեր․

• 1684 թ․ ձեռագիր Ավետարան,

• 1796 թ․ այլազգիների գերությունից ետբերած Ավետարան,

• և 1883 թ․ մարտի 10-ին շուշեցի Ավագ Դանիելի Ղազարյանից նվիրաբերված Ավետարանը։

Այս եզակի գրչագործությունները վկայում են ոչ միայն շենքի ճարտարապետական արժեքի, այլև նրա հոգևոր և մշակութային նշանակության մասին՝ որպես Շուշիի հայ համայնքի հիշողության պահապան սրբավայր։