ԱՐՁԱԽԸ ԲՆԻԿ ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐԻ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇ

 

Արձախը որպես Մեծ Հայքի պատմական նահանգ. 
   Անցյալի պատմությունը չի չափվում միայն թվերով ու քարտեզներով, այլև՝ հիշողությամբ, արդարությամբ և ժառանգությամբ։ 1920թ. ի վեր Արձախը նույնացվել է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հետ,իսկ 1991-ից Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հետ, որով իրագործվել է սերունդների պատմական հիշողության խեղաթյուրում։
   Ինչպե՞ս կարող է հազարամյակների պատմություն ունեցող Արձախ նահանգը  սահմանափակվել մի վարչական միավորով, որը ծնվել է խորհրդային քարտեզագրման սեղանի վրա։ Արձախը՝ որպես հայրենիքի անբաժանելի մաս, պահանջում է վերականգնում   նախ՝ իմացությամբ, ապա՝ մտապատկերմամբ և նոր՝ տարածքով, ։
I. Որպես Մեծ Հայքի 10-րդ նահանգ Արձախը սոսկ անուն չէ։ Արձախի մեջ բաբախում է Հայկական լեռնաշխարհի դիմադրող ոգին։ Մեծ Հայքի վարչական համակարգում այն հանդիսացել է ամբողջական նահանգ՝ իր բերդերով, գետերով, հովիտներով և ամուր ժայռերով։ Մովսես Խորենացին  մանրամասնորեն նկարագրում է  Արձախը ոչ որպես մոռացված մի անկյուն, այլ՝ որպես հարուստ մշակութային ու ռազմաքաղաքական տարածք։
II.  Արձախի անվան պատմությունը: Արձախն ունի անունների շարան, որոնք ծավալվում են հազարամյակների ընթացքում՝ Ուրտեխե, Օրխիստենե, Խաչեն, Արցախ,Ծավդեք։ Այս տեղանունները վկայում են ոչ միայն լեզվաբանական շարունակականություն, այլև՝ էթնիկ հարատևություն։ Երբ ժողովուրդը անուն է տալիս մի վայրի, նշանակում է՝ ապրում է այնտեղ, տիրություն է անում։ 
III. Խաչենը՝ որպես Արձախի իշխանական սիրտն է եղել։ Բայց եթե սիրտն այստեղ է, դա դեռ չի նշանակում, թե մարմինը նույն սրտի սահմաններում է ավարտվում։ Խաչենը համախմբել է իշխանների, զորավարների, որոնք երբեմն դիմակայել են թուրքին, երբեմն՝ բյուզանդացուն, բայց միշտ՝ խաչ-սուրը ձեռքին, որոի համար  Բյուզանդիայում հային տվել են  «խաչեցար»՝ խաչապաշտ անունը՝ ։ Խաչենը միայն տոհմերի պատմություն չէ՝ այլ հոգևոր դիմադրության դարավոր կենսագրություն։
IV.  1923 թ. խորհրդային վարչամեքենան, կայսրություններին հատուկ  դասական ոճով, վերցրեց պատմական Արձախից մի կտոր և հայտարարեց. «Լեռնային Ղարաբաղ»։ Բայց մի՞թե կարելի է լեռան ստորոտը հռչակել որպես ամբողջ լեռ։ ԼՂԻՄ-ն ընդգրկեց ընդամենը շուրջ 4400 քառ. կմ, մինչդեռ Արձախը իր պատմական ամբողջականությամբ՝ ներառյալ Քաշաթազ, Գյուլիստն, Քարվաճառ և այլն հասնում է շուրջ 11 հազար քառ. կմ-ի։ Այնպես, որ  քարտեզի զանազանումը ամբողջացնում է Ազգի հիշողության։
V. «Ղարաբաղ» անունը հայ ժողովուրդը  չի հնչեցրել միջնադարյան մատյաններում: Այս անունը՝ պարսկա-թյուրքական ծագմամբ, արձանագրվում է միայն XIV դարում՝ Հանդալլահ Ղազվինիի և վրաց ժամանակագիրների մոտ։ Ինչպես հաճախ է պատահել, զավթիչը  գալիս է նվաճած տարածքի անունը փոխելու՝ մտածելով, թե դրանով կյուրացնի իրեն չպատկանող բնիկ հայության Հայրենիքը։ Բայց կարելի՞ է անվան փոփոխությամբ ժխտել տաճարի խաչը...
Եզրակացություն Արձախը չի ծնվել 1923-ին, և առավել ևս՝ չի մահացել 2023-ին։ Արձախը՝ իր անուններով, գավառներով, հողով ու հարյուրամյան հաղթական կռիվներով, մեր պատմության անբաժան մի մասն է։ Իսկ հիշողությունը՝ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ  ազգի անձնագիրն է։ Երբ ուրիշները փորձում են այն կեղծել, ազգասեր պատմաբանը  դառնում է մաքառող։
    Արձախը ԼՂԻՄ չէ։ Նա Մեծ Հայքի հպարտ 10-րդ նահանգն է՝ ու ոչ մի քարտեզ չի կարող այդ ժառանգությունը փոքրացնել։