Հայկական լեռնաշխարհի ազատագրումը՝ այլընտրանքային պատմության և միջազգային փորձի լույսի ներքո

 

 

  Հայկական լեռնաշխարհն՝ իր շուրջ 400 000 կմ² տարածքով,  հայ ազգի բնօրրանն է հազարամյակներ շարունակ։ Հայկական լեռնաշխարհը  ընդգրկում  է ներկայիս Հայաստանի, արևմտյան Հայաստանի (ներկայում՝ Թուրքիայի տարածք), Արձախը, Նախիջևանը, Վրաստանի հարավային շրջանները և Իրանի հյուսիսարևմտյան հատվածներ: Հայաստանի Հանրապետությունը զբաղեցնում է Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի ընդամենը 7%-ը, մնացած պատմական նահանգները օկուպացված են հարևան ձևացողների կողմից։

  1. Հայկական լեռնաշխարհի ամբողջականության պահպանում

  Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից, եթե Հայկական լեռնաշխարհը պահպաներ իր ամբողջականությունը, Հայաստանը կունենար ռազմավարական դիրք, բնական ռեսուրսներ և մշակութային գերակայություն։

Միջազգային օրինակներ

- Հնդիկների հողերի վերականգնում ԱՄՆ-ում – Բնապահպանական հիմնադրամ-ի միջոցով ԱՄՆ-ում վերականգնվել է ավելի քան 600,000 ակր հող՝ ի նպաստ բնիկ ժողովուրդների։

- Մոնղոլիայի տարածքային ինքնիշխանությունը – Չնայած երկու հզոր հարևանների պատմական ճնշումներին, Մոնղոլիան կարողացավ պահպանել իր տարածքային ամբողջականությունը՝ միջազգային աջակցությամբ։

 2. Ցրման պատճառների այլընտրանք

Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից, եթե Հայկական լեռնաշխարհը զավթած թուրքերի կողմից բնիկ հայերի դեմ իրականացված  ցեղասպանությունը կանխվեր կամ միջազգային հանրությունը պաշտպաներ հայերի ինքնորոշման իրավունքը, միլիոնավոր հայեր չէին ոչնչանա և չէին ցրվի աշխարհով մեկ։

Միջազգային օրինակներ

- Յահուդների (հրեաների)  վերադարձը  Իսրայել – Պետական աջակցությամբ և համաշխարհային համախմբմամբ միլիոնավոր յահուդներ վերադարձան իրենց պատմական Հայրենիք։

- Հնդկական սփյուռքի ներդրումը Հնդկաստանում – Հնդկաստանը ակտիվորեն ներգրավում է սփյուռքին՝ տնտեսական և մշակութային զարգացման մեջ։

  3. Կազմակերպչական ձախողման հետևանք

Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից, եթե  հայ ազգը կարողանար պահպանել իր պետականությունը և տարածքային ամբողջականությունը, ապա միլիոնավոր հայեր չէին ստիպված լինի լքել իրենց Հայրենիքը։

• Ոչ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, և ոչ էլ այն ժամանակվա հայ քաղաքական կուսակցությունները օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով ի զորու չեղան կազմակերպելու համահայկական ազգային ազատագրական պայքար, ինչը կարող էր փոխել պատմության ընթացքը։ Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից, եթե  այդ կառույցները կարողանային համախմբել հայ ժողովրդին և առաջնորդել ազգային-ազատագրական շարժումը, հնարավոր կլիներ կանխել Հայրենիքի կորուստը և զանգվածային ցրումը։ Նման ձախողումը, ըստ այս տեսանկյունի, կարող է դիտարկվել որպես պատճառ, որ այդ կառույցները ժամանակի ընթացքում հեռանան քաղաքական և ազգային ասպարեզից՝ իրենց տեղը զիջելով նոր, արդյունավետ համահայկական նախաձեռնություններին։

Միջազգային օրինակներ

- Լիբանանի քաղաքական համակարգը – Կրոնական և քաղաքական ինստիտուտների ձախողումը հանգեցրեց պետականության ճգնաժամի։

- Սուդանի դեպքը – Միջազգային միջնորդությամբ հնարավոր դարձավ Հարավային Սուդանի անկախացումը՝ չնայած տեղական ինստիտուտների անկարողությանը։

  4. Համադաշնության մոդելը՝ օկուպացիայի փոխարեն

Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից, եթե  Հայկական լեռնաշխարհը զավթած թուրքերը բնիկ հայերին տրամադրեին  ինքնավար կարգավիճակ՝ ապա հնարավոր է, որ երկու ազգերը այսօչ ապրեին համադաշնության շրջանակում։

Միջազգային օրինակներ

- Իրոկեզների համադաշնություն – Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների միությունը՝ 6 ազգերի միջև, ապահովել է մշակութային ինքնավարություն։

- Շվեյցարական համադաշնություն – Շվեյցարիան միավորել է տարբեր լեզվամշակութային խմբեր՝ պահպանելով տեղական ինքնավարությունը։

 5. Մեծ վերադարձի գաղափարը

Մեծ վերադարձը օրվա Հայաստան, պետք է դիտարկվի ոչ միայն որպես ֆիզիկական վերադարձ, այլ՝ որպես մշակութային վերամիավորում և ներդրում։

Միջազգային օրինակներ

- Գանայի «Վերադարձի տարի» – Գանան հրավիրեց սփյուռքին  ներդրումներ կատարել Հայրենիքում՝ առանց պարտադիր վերաբնակեցման։

- Աշխարհասփյուռ հայության ներդրումները – Չնայած ցրմանը և պաշտոնական Երևանի երախտամոռ քաղաքականությանը,, աշխարհի տարբեր ծայրերում ապրող հայերը շարունակում եններդրումներ կատարել Հայաստանում՝ կրթության, տեխնոլոգիաների և մշակույթի ոլորտներում։

  6. Մշակութային ժառանգության կորուստ և վերականգնում

Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից Հայկական լեռնաշխարհի օկուպացիան թուրքերի կողմից, հանգեցրեց մշակութային ժառանգության ոչնչացման, ինչը հնարավոր կլիներ կանխել՝ պահպանելով ինքնիշխանությունը։ Ինքնիշխանությունը վայելքներով փոխարինելու տխմար  կառավիչների մոլուցքը հասցրեց Արձախի Հանրապետության քաղաքական ասպարեզից անհետացման:

Միջազգային օրինակներ

- Աֆղանստանի Բամյան Բուդդաները – Թալիբանների կողմից ոչնչացված մշակութային ժառանգությունը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվեց որպես անդառնալի կորուստ։

- Պալմիրայի վերականգնում Սիրիայում – Միջազգային ճնշման և համագործակցության արդյունքում հնարավոր դարձավ վերականգնել հնագույն քաղաքը։

Այլընտրանքային պատմության տեսանկյունից, այս հրապարակումը  ոչ թե երազողի ցանկություն է, այլ՝ պատմական արդարության վերականգնման մոդել։ Այն հիմնվում է այն գաղափարի վրա, որ եթե պատմական ընթացքը լիներ այլ, ապա հայ ազգը կունենար իր ամբողջական Հայրենիքը, և աշխարհասփյուռ հայությունը կծառայեր իր Հայրենիքին, որպես   փրկության և հզորացման գործիք։

 Այս հրապարակումը նպատակ ունի վերաիմաստավորել պատմական կորուստները՝ միջազգային փորձի լույսի ներքո, և ձևավորել նոր հայեցակարգ՝ հիմնված վերականգնման, համախմբման և ռազմավարական զարգացման վրա։