Արձախի Հանրապետության Քարաշեն գյուղ

 

Քարաշեն (Դաշուշեն)

Արձախի  Ասկերանի շրջանի լեռնալանջերին, Ստեփանակերտից ընդամենը 6 կմ հեռավորության վրա, կանգուն է հինավուրց Քարաշենը՝ փոքր, բայց ինքնաբավ և բնիկությամբ հպարտ բնակավայր։ Այն գտնվում է շրջկենտրոն Ասկերանից 23 կմ արևելք։ Գյուղի ընդհանուր տարածքը 620 հա է, որից 266 հա գյուղատնտեսական նշանակության հողեր են, իսկ 280 հա՝ անտառային գոտի։ Գյուղի սահմաններով հոսում է Կարկառի վտակը՝ տարածքին տալով բերրի, բայց միևնույն ժամանակ քարքարոտ բնույթ։

Բնություն և բնակչություն

Քարաշենը տիպիկ լեռնային գյուղ է՝ բարեխառն կլիմայով և մաքուր ջրերով, որոնք դեռ 19-րդ դարի վերջում Մակար Բարխուդարյանցը համարում էր «բազմարյուրամյալ կյանքի գրավական»։ Այստեղ մարդիկ միշտ ապրել են երկար և առողջ՝ 70–75 տարին սովորական սահման լինելով։

Գյուղում ներկայում ապրում է մոտ 133 բնակիչ, կա 33 տնտեսություն։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հողագործությունն են։ 

 Ազգաբնակչության թվի աճը 2008–2010 թթ. եղել է հետևյալը՝

• 2008 – 107 մարդ

• 2009 – 109 մարդ

• 2010 – 111 մարդ

Պատմական հիշատակություններ և հնավայրեր

Մակար Բարխուդարյանցը 1895 թ. իր հեղինակավոր աշխատության մեջ նշում է, որ գյուղացիները բնիկ են, իսկ հողերը՝ արքունի, հողմեղ և քիչ բերքատու։ Սակայն գյուղը եղել է խաղաղ, օդն՝ առողջարար, ջուրը՝ անաղարտ։ Գյուղի հին եկեղեցին՝ Սուրբ Աստվածածինը (1843 թ.), միշտ գործել է և ունեցել է մեկ քահանա։

Քարաշենում և նրա շրջակայքում պահպանվել է 16 պատմամշակութային հուշարձան, որոնցից ամենանշանավորներն են՝

• Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (1843 թ.)

• Գերեզմանոց (XIX դ.)

• Քարաշենի հին կամուրջ (XIX դ.)

• Աղբյուր (1898 թ.)

• Սուրբ Սարիբեկ սրբատեղի (XVII–XVIII դդ.)

Մակար Բարխուդարյանցը մանրամասն նկարագրում է Սուրբ Սարիբեկի ուխտատեղին՝ նշելով, որ հին մատուռի փլվածքների մեջ կանգնած հնաշեն քարե խաչը ամառ թե ձմեռ ուխտավորների անընդհատ հոսք էր ընդունում, հատկապես Շուշի քաղաքից։

Ազատամարտը և գյուղի պաշտպանությունը

1988-ին գյուղում ստեղծվեց Դաշուշենի ինքնապաշտպանական խումբը, որը շուտով միավորվեց Բյուրեղավանի ջոկատի հետ (հրամանատար՝ Ս. Վարդանյան)։ Ջոկատը, ապա Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումները, մասնակցեցին Ասկերանի, Շահումյանի և մի շարք այլ շրջանների դիմակայություններին ու ազատագրական մարտերին։
Գյուղը տվել է 8 հայրենասեր զոհված ազատամարտիկ, որոնց անունները գյուղի հիշողության մեջ շարունակում են մնալ որպես անմար լույս։

Մշակույթ, կրթություն և հանրային կյանք  

Գյուղում գործում են՝

• գյուղապետարան,

• մշակույթի տուն,

• բուժկետ,

• հիմնական դպրոց՝ Վազգեն Օվյանի անվան։

Քարաշենում ծնվել են հայ գրականության երկու կարևոր դեմքեր՝

• Վազգեն Օվյանը՝ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան,

• Գևորգ Աղաջանյանը՝ բանաստեղծ։

Վիճակն այսօր

2023թ. Քարաշենը նույնպես անցել է ադրբեջանական օկուպացիայի տակ, ինչպես արձանագրված է Արձախի Հանրապետության Ազգային ժողովի հայտարարություններում (արխիվացված՝ 05․04․2021)։ Գյուղի բնակչությունը հարկադրված լքել է պատմական բնակավայրը։

Գրականություն

• Մակար Եպս. Բարխուդարյանց, Արձախ, Բագու, «Արօր» տպարան, 1895, էջ 93–94։

• Հ. Ղահրամանյան, Տեղեկագիր. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորներ, Երևան, 2015։

• «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն. Բնակչություն ըստ համայնքների», տվյալները վերցված են 2021 թ. մայիսի 1-ին։

• 
  
  
  

• 

  
  
  
•