ՊԱՀՐԱՎ (ՂԱՅԵԲԱԼԻՇԵՆ)

 

ՊԱՀՐԱՎ  (ՂԱՅԵԲԱԼԻՇԵՆ, թորքերեն՝  ՂԱՅԻԲԱԼԸՔԵՆԴ) Անվան ծագումնաբանական, պատմաաշխարհագրական և ժողովրդագրական ուսումնասիրություն

1. Անվան ծագումը

Պահրավը  (Ղայեբալիշեն, թորքերեն՝ Ղայիբալըքենդ) տեղանունն իր արմատով սերում է արաբ. غيب (ղայբ, ղայեբ) բառից, որը նշանակում է «անտես», «աներևույթ», «գաղտնի աստվածային աշխարհ»։ Այս արմատին միացած -ալի / ալը / kənd բաղադրիչը ձևավորում է «անտեսին նվիրված վայր», «անտես ուժերին հավատացողների տեղ» իմաստը։

Գրաբարյան աղբյուրներում՝ մասնավորապես Ոսկեփորիկում և Հայկազյան նոր բառարանում, բառի հայերեն-աստվածաբանական համարժեքը ներկայացված է որպես «յոր անտես հաւատացեալ էին», ինչը հաստատում է, որ հայ միջնադարյան աշխարհայացքը ճանաչել է «ղայբ»-ի հոգևոր–մետաֆիզիկական իմաստային շերտը։

Հավանական է, որ տեղանունը ձևավորվել է 7-րդ դարի վերջին՝ արաբական զորախմբերի անցման ժամանակաշրջանում, բնութագրելով Ջրաբերդի լեռնային գոգավորության մեկ իրապես անտեսանելի, ամպամած և անջգտի հատված։ Հետագայում անվանումը վերագրվել է և՛ բնակավայրին, և՛ հարակից Գարգար գետակի վերին հոսանքին։ 

2. Պատմաաշխարհագրական դիրքը և գյուղի բնութագիրը

Պահրավը գտնվում էր Շուշիի արևմտահյուսիսային կողմում՝ Գարգար գետակի ձախափնյա բարձրադիր լեռնամասում։ Տեղանքը լեռնային էր, անջրդի և սակավ բերքատու։ Գյուղի բնակիչները բնիկ հայեր էին, հողամասերը՝ բեկական։

Տեղական զբաղմունքը՝ ցորեն, գարի,գարնանի, կորեկ, հաճար և խաշխաշ

(Բերքը հազիվ բավարարում էր բնակիչների կենսապահովման նվազագույն կարիքները։)

Վայրը համարվում էր առողջավայրային՝ շնորհիվ մաքուր օդի, մեղմ կլիմայի և սառը աղբյուրների։ Միջին կյանքը հասնում էր 90 տարվա։ Գյուղի եկեղեցին՝ Սուրբ Աստվածածին, քարաշեն կառուցվածք էր՝ երկու գործող քահանայով։

Ժողովրդագրական տվյալներ (19-րդ դար)՝

• 78 ծուխ,, 320 արական,իսկ 260 իգական բնակիչ։ (Մակար եպս.  Բարխուտարեանց, Արձախ,Բագու 1895թ.,էջ 110)

3. Վարչատարածքային պատկանելություն (մինչև 20-րդ դար)

✔ Ըստ 856 թ. «Կովկասյան օրացույցի», Պահրավն ուներ բացառապես հայ բնակչություն և մտնում էր Շամախիի նահանգի Ջրաբերդի շրջանի Խաչեն մահալի մեջ։

✔ Ըստ Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի՝
Գյուղը մտել է Ելիզավետպոլի նահանգի Շուշիի գավառի մեջ և  կոչվել է Պահրավ։

✔ 1867 թվականից՝
Ելիզավետպոլի նահանգապետության Շուշիի գավառ։

✔ 1897 թ. մարդահամար՝
381 հայ բնակիչ։

4. 1919 թ. կոտորածը և բնակչության բնաջնջումը

1919 թ. հունիսի 4–5-ին ադրբեջանա-թուրքական գործակալները Շուշիում և շրջակայքում գեներալ-նահանգապետ Խոսրով-բեկ Սուլթանովի գլխավորած քրդական ու թաթար–ադրբեջանական զինված խմբերով   զինված հարձակումներ իրագործեցին բնիկ հայերի բնակավայրերի դեմ ։

Քրդերը և ադրբեջանցիները իրականացրին Պահրավի հայ բնակչության համակարգված կոտորած.

— Բրիտանական ռազմական առաքելության տվյալներով՝ գյուղի 700 բնակիչներից կենդանի մնացին միայն 11 տղամարդ և 87 կին ու երեխա։

Բռնությունների հաջորդական փուլում Սուլթանովը ավերեց Շուշի քաղաքի հայկական թաղամասը ։

 Պահրավի փրկված փոքրաթիվ բնակիչները 1921 թվականին վերաբնակվեցին Վարարակնում։

5. Խորհրդային վարչակարգ և հետագա զարգացումներ 

Խորհրդային շրջանում Պահրավ անունը վերափոխվեց Ղայբալիքէնդ անունով և հայտարարվեց «ադրբեջանական գյուղ» և ընդգրկվեց ԱԽՍՀ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Շուշիի շրջանի կազմում։

1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին ԼՂԻՄ և Շահումյանի մարզային խորհուրդների համատեղ նիստում հռչակվեց Արձախի Հանրապետությունը, որի կազմում ընդգրկվեց նաև Պահրավը։

1991 թ. նոյեմբերի 26-ին Ադրբեջանի Գերագույն խորհուրդը ընդունեց ԼՂԻՄ վերացման մասին անօրինական որոշումը՝ Շուշիի շրջանը հայտարարվելով Ադրբեջանի «ուղիղ ենթակայության» տարածք։

6. Ազատագրում, խաղաղապահներ և 2023 թ. զավթում

✔ 1990-ականների սկզբին Պահրավն ազատագրվեց ադրբեջանական զինված ուժերից և դարձավ ինքնիշխան Արձախի Հանրապետության վարչատարածքային միավոր։

✔ 2020 թ. պատերազմից հետո Պահրավ գյուղում տեղակայվեցին ռուսական խաղաղապահ ուժեր։

✔ 2023 թ. սեպտեմբերի 19–20-ին, Ադրբեջանի զինված ուժերը զավթեցին Արձախի Հանրապետության ամբողջ տարածքը, այդ թվում՝ Պահրավը։

Եզրակացություն

Պահրավը հայաբնակ, հայկական ինքնությամբ մի համայնք էր, որի անվան արմատը կրում է հին արաբական–մետաֆիզիկական իմաստային շերտ, իսկ նրա պատմությունը՝ Արձախի հայության ամբողջական ճակատագրի բնորոշ համառոտագիրը՝ ստեղծումից մինչև բռնազավթման վերջին փուլը։