«Նյութ»-ից դեպի «հյուլե»

 

 Ինչու է «հյուլե» տերմինը տեսականորեն գերադասելի

Տերմինաբանական նախաբան

Սույն քննարկման շրջանակում նպատակահարմար ենք համարում «նյութ»  հասկացության փոխարեն կիրառել դասական փիլիսոփայության հյուլե ( ὕλη - hylē)  հասկացությունը:

Այս ընտրությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ ժամանակակից հայերենում «նյութ» բառը ձեռք է բերել կենցաղային, ֆիզիկաքիմիական և տեխնիկական նեղ իմաստներ, մինչդեռ հյուլեն դասական փիլիսոփայության մեջ նշանակում է գոյաբանական նախնական հիմք, ձև ստանալու կարողություն ունեցող պոտենցիալ, այլ ոչ պարզապես ֆիզիկական առարկա։

Այսպիսով, «մատերիալիզմ՝ տերմինը, որ վաղուց թարգմանվել է նյութապաշտություն» տերմինով, ավելի  ճիշտ թարգմանվում է «նյութայնականություն» տերմինով: Սակայն հանրությանը առաջարկում ենք «նյութայնականություն» փոխարեն  կիրառել «հյուլեականություն» տերմինը՝ որպես ավելի ճշգրիտ, դասական և իմաստայինորեն մաքուր ձև։ 

1. Հյուլե՝ որպես փիլիսոփայական կատեգորիա

Հունարեն ὕλη (hylē)-հյուլե հասկացությունը, հատկապես Արիստոտելի համակարգում, նշանակում է․

• ձևից զուրկ նախնական հիմք,

• պոտենցիալ գոյություն,

• այն, ինչը կարող է դառնալ, բայց ինքնին ավարտուն չէ։

Արիստոտելյան բանաձևը պարզ է․

հյուլե + ձև (μορφή) = գոյավոր

Այս իմաստով հյուլեն արարման համար ավելի հարմար է, քան ժամանակակից «նյութ» հասկացությունը և ներառում է ոչ միայն ֆիզիկական, այլև գոյաբանական մակարդակը։ 

2. Ինչու է՞ «նյութ»-ը սահմանափակ   

Ժամանակակից հայերենում «նյութ» բառը հիմնականում ընկալվում է որպես․

• ֆիզիկական նյութ,

• քիմիական բաղադրիչ,

• շոշափելի առարկա։

Սա հանգեցնում է նրան, որ «մատերիալիզմ-նյութայնականություն» տերմինը հաճախ սխալմամբ մեկնաբանվում է որպես

կոպիտ ֆիզիկականիզմ կամ տնտեսական-կենցաղային առաջնայնություն,

ինչը չի արտացոլում դասական փիլիսոփայական իմաստը։

3. «Հյուլեականություն»՝ որպես տերմինաբանական ճշգրտում

Հյուլեականություն տերմինը հնարավորություն է տալիս․
✔   վերադառնալ դասական մտածողության ակունքներին,
✔   խուսափել կենցաղային ասոցիացիաներից,
✔   նյութի (մատերիայի) փոխարեն ընդգծել գոյաբանական հիմքը։

Այս իմաստով

հյուլեականություն = այն փիլիսոփայական ուղղությունն է, որը գոյության հիմքում տեսնում է հյուլեն՝ որպես նախնական պոտենցիալ։

Այստեղ խոսքը ոչ թե «նյութի պաշտամունքի», ոչ էլ կոպիտ ֆիզիկական առաջնայնության մասին է, այլ գոյության հիմքի՝ հյուլեի փիլիսոփայական մեկնաբանության։

4. Լեզվական և մշակութային հիմնավորում  

   «Հյուլե» բառը հայերենում օտար չէ։ Այն կիրառվել է հայ մտավորական միջավայրում, այդ թվում՝ Եղիշե Չարենցի կողմից, երբ անհրաժեշտ է եղել դուրս գալ առօրյա լեզվի սահմաններից և վերականգնել դասական փիլիսոփայական բառապաշարը։

Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, որ
«հյուլե»-ն ոչ թե արհեստական ներմուծում է, այլ մոռացված, բայց օրինական շերտ հայերենում։

5. Մեթոդաբանական սահմանափակում 

Անհրաժեշտ է արձանագրել, որ նոր ժամանակների materialism-նյութապաշտությունը ամբողջությամբ չի համընկնում արիստոտելյան հյուլեի ուսմունքին։ Այն ներառում է 

• մեխանիստական,

• բնագիտական,

• երբեմն նատուրալիստական շերտեր։

Ուստի «հյուլեականություն» տերմինը այստեղ կիրառվում է ոչ պատմա-դոգմատիկ, այլ
գոյաբանական ճշգրտման նպատակով։

Եզրակացություն

 Փիլիսոփայական լեզվի ճշգրտման տեսանկյունից «հյուլեականություն» տերմինը տեսականորեն ավելի մաքուր է, քան «նյութայնականություն»-ը,
իսկ վերջինս՝ անհամեմատ ավելի ճիշտ, քան «նյութապաշտություն»-ը։

Այս տերմինաբանական անցումը ոչ թե բառախաղ է, այլ վերադարձ հայերեն մտածողության դասական խորքին։