Արձախի հարցը միջազգային իրավունքի լույսի ներքո

 

  Միջազգային հարաբերությունների և իրավունքի պատմությունը միանշանակ ցույց է տալիս, որ անկախության գաղափարը չի կարող գոյություն ունենալ ինքնաբավ կերպով, եթե այն չի բխում միջազգային իրավունքի ընդունված սկզբունքներից՝ տարածքային իրավահաջորդությունից, ժողովուրդների ինքնորոշման և օկուպացիայից ազատագրման իրավունքի համադրությունից։

1․ Բալթյան պետությունների (Էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա) օրինակը
Խորհրդային Միության կազմում գտնվելը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից երբեք չի դիտարկվել որպես օրինական միացում։ Արևմտյան պետությունները շարունակաբար կիրառել են չճանաչման քաղաքականություն (Stimson Doctrine)՝ չընդունելով բռնակցման արդյունքները։
 Այս պետությունները չհռչակեցին «նոր անկախություն», այլ վերականգնեցին իրենց նախկին պետականությունը՝ որպես օկուպացիայից ազատագրված իրավահաջորդներ։

2․ Քուվեյթի դեպքը (1990–1991)
Իրաքի կողմից Քուվեյթի բռնակցումը ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչվեց որպես անօրինական ագրեսիա։ Քուվեյթից չպահանջվեց նոր անկախության հռչակում, քանի որ օկուպացիան չէր կարող վերացնել նրա իրավական սուբյեկտությունը։
   Սա դասական օրինակ է, որ զավթումը երբեք չի ստեղծում օրինական ինքնիշխանություն զավթողի համար։

3․ Արևմտյան Սահարա
Մարոկկոյի փաստացի վերահսկողության պայմաններում ՄԱԿ-ը մինչ օրս ճանաչում է սահարավի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը և տարածքը համարում է ոչ ինքնավար։
 Տասնամյակների ռազմական ու վարչական ներկայությունը չի վերածվել իրավական սեփականության։

4․ Պաղեստինի հարցը
Չնայած սահմանափակ ճանաչմանը և տարածքային մասնատվածությանը, Պաղեստինի հարցը միջազգային հարթակում ներկայացվում է որպես օկուպացված ժողովրդի իրավունքների խնդիր, ոչ թե «անջատողական շարժում»։
 Այստեղ ևս խոսքը «անկախություն հռչակելու» մասին չէ, այլ՝ օկուպացիայից ազատագրման և իրավական ճանաչման։

5․ Տիբեթի և Սինցզյանի օրինակները
Չինաստանի վերահսկողության տակ գտնվող այս տարածքներում միջազգային հանրությունը գործնական քաղաքական պատճառներով լռում է, սակայն իրավական դիսկուրսում չկա պատմական իրավունքի վերացում։
 Լռությունը ճանաչում չէ։ 

Սկզբունքային եզրահանգում միջազգային պրակտիկայից

Այս բոլոր օրինակները մի ընդհանուր օրինաչափություն ունեն․
Միջազգային իրավունքում «անկախություն» հասկացությունը կիրառելի է միայն այն դեպքում, երբ խոսքը գնում է օրինականորեն գոյություն ունեցող պետությունից անջատվելու մասին։
 Իսկ երբ տվյալ տարածքը պատմականորեն և իրավաբանորեն օկուպացված է, հարցը ձևակերպվում է ոչ թե անկախացման, այլ ազատագրման և իրավահաջորդության վերականգնման տիրույթում։ 

Արձախի հարցի իրավաքաղաքական ճիշտ ձևակերպումը

Այս համատեքստում Արձախի պարագայում «անկախություն վերականգնելու» հռետորաբանությունը ոչ միայն սխալ է, այլ՝

• իրավականորեն անգրագետ,

• քաղաքականապես վտանգավոր,

• և ռազմավարական առումով՝ կործանարար։

Արձախի հարցը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից եղել և մնում է․
բռնազավթված բնիկ հայկական տարածքի ազատագրման և վերամիավորման խնդիր։

1989թ․ դեկտեմբերի 1-ի համատեղ որոշումը, Սևրի պայմանագրի չչեղարկված իրավական ուժը, ինչպես նաև օկուպացիաների չճանաչման միջազգային պրակտիկան միասին ձևավորում են այն հենքը, որի վրա հնարավոր է կառուցել ոչ թե հուզական, այլ հաղթող իրավաքաղաքական ռազմավարություն։ 

    Արձախի ապագան չի կարող կառուցվել պատրանքային «անկախությունների» վրա։

Այն կարող է կառուցվել միայն՝

• պատմական ճշմարտության,

• միջազգային իրավունքի,

• և իրավահաջորդ պետականության հետևողական քաղաքական կամքի միջոցով։

Այս ուղին այսօր համակարգված կերպով առաջ է մղում Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Արմենակ Աբրահամեանը, որդեգրելով ոչ թե հռետորաբանություն, այլ՝ իրավական պայքարի ռազմավարություն։