Վանա լիճը և շրջակա բնակավայրերը

 

1. Ընդհանուր աշխարհագրական բնութագիր

     Վանա լիճը Հայկական լեռնաշխարհի խոշորագույն լիճն է և տարածաշրջանի ամենանշանակալի բնական օբյեկտներից մեկը։ Այն գտնվում է Թուրքիայի կողմից զավթված Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության և պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական և Տուրուբերան նահանգների տարածքում` կոորդինատները38°38′N 42°49′E ։

Հիմնական ֆիզիկական ցուցանիշներ

Լճի մակերեսը՝   3 755կմ² , Երկարությունը՝ մոտ 119 կմ , Լայնությունը՝ մինչև 51 կմ

Առավելագույն խորությունը՝ մոտ 451 մ , Միջին խորությունը՝ մոտ 170 մ

Ծավալը՝ ավելի քան 640 կմ³ , Բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ մոտ 1640–1720 մ

Ափագծի երկարությունը՝ մոտ 430 կմ, Ջրհավաք ավազանը՝ մոտ 12 500 կմ²

Վանա լիճը համարվում է աշխարհի խոշոր անհոսք աղի լճերից մեկը ։

2. Ծագում և երկրաբանական կառուցվածք   

Վանա լիճը հիմնականում տեկտոնական ծագում ունի, ձևավորվել է հենց արարման ժամանակ 

 Շուրջ   25  գետեր լցվում են բնականից փակ ավազանը։ Վանա լիճ թափվող գլխավոր գետերն են

1. Բէնդէնակը (Բենդիմահի)  ամենախոշոր և ջրառատ գետն է, սկիզբ է առնում 3974մ բարձրություն ունեցող Արալէռից (Ալադաղի)   և  սնուցում է լիճը հյուսիս-արևելքից

2.  Զերեն (Զիլան) գետը սնվում է հիմնականում ձնհալից և սնուցում է լիճը հյուսիսից

3. Ցէվենուջուր (Կարասու) գետը  սնուցում է լիճը արևելյան հատվածից

4. Ղոջաբ (Խոշաբ Հոշաբ)  գետը սկիզբ է առնում Աղբակ լեռնաշղթայի Ակունիկ գագաթի արևմտյան լանջից: Այն ունի 113 կմ երկարություն և  սնուցում է լիճը հարավ-արևելքից։ Ղոջաբի վրա կա ուրաարտական ժամանակաշրջանում կառուցված Մոմուիմա արքայի
(809-795 մ.թ.ա. -Մենուա անունը սեպագրերի սխալ վերծանման հետևանք է)  ջրանցույց առուն։

5. Գեխքձոր (Գուզելդերե)  գետy ևս թափվում է Վանա լիճ   ։

Պատմականորեն ծառայել են ոռոգման նպատակների համար:

Լիճը գտնվում է հրաբխային և մետամորֆիկ ապարների սահմանագծում։

3. Ջրի քիմիական և ֆիզիկական հատկություններ

Վանա լիճը հայտնի է իր յուրահատուկ ջրային կազմով։Ջուրը աղի և սոդայական է (հիմնականում նատրիումի կարբոնատ և սուլֆատ): Անհարմար է խմելու և ոռոգման համար: Բարձր աղայնությունը խոչընդոտում է սառցակալմանը:

Լճում կենդանական աշխարհը սահմանափակ է: Հայտնի է երկգույն աչքերվ և լճում լողացող կատուն, որին շոյելիս՝ մազերից կայծեր են թռչում: հիմնականում գոյություն ունի միայն հատուկ հարմարված ձկնատեսակ՝ տառեխ:

Ամռանը լիճն ունի ջերմաստիճանային ՝ վերին տաք , միջին անցումային և ստորին սառը շերտավորում: Ձմռանը հազվադեպ սառչում են միայն ծանծաղ հատվածները։

4. Կլիմա և հիդրոլոգիա

Վանա լիճը զգալիորեն ազդում է շրջակա կլիմայի վրա։

Ամռանը միջին ջերմաստիճան՝ 22-25°C, ձմռանը միջին ջերմաստիճան՝ −3-ից −12°C, տարեկան տեղումներ՝ մոտ 400-700 մմ:  Ջրի մակարդակը տարվա ընթացքում կարող է փոփոխվել մոտ 50 սմ-ով։

5. Լճի կղզիները և լեռնային շրջապատը

Վանա լիճը շրջապատված է բարձր լեռնաշղթաներով, որոնք հանդիսա-նում են Հայկական Տավրոսի մաս։ Հիմնական կղզիներ են Աղթամարը, Լիմը, Կտուցը և Արտերը: Աղթամար կղզին հայտնի է իր հայկական միջնադար-յան ճարտարապետական հուշարձաններով և 10-րդ դարի Սուրբ Խաչ տա-ճարով։ 

Շրջակա լեռներից են Սիփանը – մոտ 4058 մ և Հայկական Տավրոսի լեռնաշղթան:

6. Բնական և էկոլոգիական խնդիրներ

Վերջին տասնամյակներում ամենամեծ հիմնահարցը լճի ջրի մակարդակի նվազումն է: Պարզվում է , որ լճի տակ դատարկ տարածություն կա և երկրաշարժի հետևանքով ճեղքվածք է բացվել ու ջրերը հոսում են այնտեղ։  

 Որոշ հետազոտությունների համաձայն՝ լիճը լուրջ մարդածին կոլոգիական հիմնախնդիրների՝ կոյուղաջրերի և արդյունաբերական թափոնների պատ-ճառով աղտոտման վտանգի՝  առաջ է կանգնած: Նկատելի է ծանծաղ ափերի չորացում և անապատացում ։

7. Պատմական տվյալներ

Վանա լիճը հազարամյակներ շարունակ եղել է քաղաքակրթու-թյունների խաչմերուկ և բնիկ հայության մշակութային ժառան-գության հզոր կենտրոն: Հին ժամանակներում այն ունեցել է բազմաթիվ անվանումներ՝ Նաիրի (մ.թ.ա. 4986թ.) , Րեգուրունրե, Ախթամար, Տոզբ, Րոնգո, Ոմորգե, Ռոմնորգ, Բզնունյաց,  Վասպուրական և Վանա:

  Լիճը հանդիսացել է Հայկական լեռնաշխարհի կարևոր տնտեսական, մշակութային և քաղաքական կենտրոն։

 Վանա լճի շրջանում է հանդես եկել Ուրաարտու պետությունը (մ.թ.ա. IX-VI դարեր) և  միավորել հայկական առանձին ցեղային միություններին ։ Վանա լճի շրջակայքում, ըստ «Շուշի» Սոցիալ-կրթական և փորձագիտական կենտրոն Հ/կ այլընտրանքային և ուֆոլոգիայի բաժնի ուսումնասիրությունների, կառուցվել են  19 ամրոցներ և 20 քաղաքներ , 94 գյուղեր, 7 տաճարներ, 52 սրբավայրեր և մի քանի ջրանցքներ :  Միջնադարում Վանա լճի շուրջը սփռվել էր Վասպուրականի Արծրունյաց հայկական թագավորությունը։

    Տարածաշրջանը մինչև 1875թ. եղել է հայ բնակչության խոշոր կենտրոններից մեկը: Չնայած Թուրքերի կողմից 1875-1915թթ  5 000 980  հայերի սրի քաշելուն ու գնդակահարելուն, և տարածքի զավթելուն, Վանա լիճն անգամ այսօր շարունակում է կարևոր դեր ունենալ հայկական պատմամշակութային գիտակցության մեջ, քանի որ Վանա լճի շուրջը ապրում են  շուրջ 6 000 000  դավանափոխ հայեր :
   Վանա լճի շուրջը կան հետևյալ բնակավայրերը.

 Տոզբո (Վան), Արճեշ ( մ.թ.ա. 885թ.  Առճիչ անունը, 276թ.  Արզասկու,), Աղնաթեն (Խլաթ - Ախլաթ),  Տատվան ( Դատվան ,  Դադվան), Ոզթերրեմե (Գուվաջ, Գևաշ ), Գաարահամ  (Քերեհան - Քյարահան ) Աղնագաբեկ  (Աղրագաթեք - Ախլաքաբուք), Բամթագջէռգ  (Բամդակջեռ - Բարդակչի) ,  Բէնքրիմէ (Բերքրինե - Մուրադիյէ),  Ղանագջիջ (Ղարաքճիճ,   Գարաքեշիշ),  Ղոչհամէնէ (Ղուշհամենե - Գուշհանե), Մրգոգնենե (Մորգոգնոնե -  ՈՒլուդարէ), Անէրէրնէմնեք  (Անրերո - Ադաբաշ ), Նէրսհատել  (Ներկաթ - Իրգաթ), Բաղգացան (Բաղգացան - Բաղգասան)  և այլն...

                      (շարունակելի)

 

   Գրականություն և հղումներ
https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%A1%D5%B6%D5%A1_%D5%AC%D5%AB%D5%B3

https://westernarmeniatv.com/hy/history_am/patrimony-history_am/%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1-%d5%ac%d5%ab%d5%b3/

Lake Van | Turkey, Map, History, & Facts | Britannica

Lake Van — Armeniapedia

Матвеев С.Н. Турция (Азиатская часть - Анатолия). Физико-географическое описание. Москва - Ленинград։ Издательство Академии Наук СССР, 1946.

Даркот, Бесим. География Турции. Издательство иностранной литературы, Москва, 1959

Hammer U. T. Saline lake ecosystems of the world, Dr. W. Junk Publishers, Dordrecht-Boston, 1986 ISBN 90-6193-535-0

Warren J. K. Evaporites։ Sediments, Resources and Hydrocarbons, Springer, 2006 ISBN 3-540-26011-0

Türkiye'nin En Büyük Gölü: Van Gölü

«Շուշի»
 սոցիալ-կրթական և փորձագիտական կենտրոն Հ/Կ արխիվ