Հայաստանը վստահության մայրուղի ԱՄՆ և Իրան հարաբերություններում

 

Միջազգային հարաբերությունների ներկա փուլը բնութագրվում է մի կարևոր առանձնահատկությամբ․ աշխարհաքաղաքական հակասությունների մեղմացման հիմնական գործիքը աստիճանաբար դառնում է ոչ թե ուժային հավասարակշռությունը, այլ տնտեսական փոխկապակցվածությունը։ ԱՄՆ–Իրան հարաբերությունների շուրջ ընթացող բանակցային գործընթացը ևս այս օրինաչափության հերթական դրսևորումն է։

  Այս պայմաններում Հարավ–Հյուսիս տրանսպորտային նախագծերը դուրս են գալիս զուտ ենթակառուցվածքային տրամաբանությունից և ստանում են քաղաքական վստահության ճարտարապետության դեր։

Հարավ–Հյուսիս մայրուղին՝ որպես համակարգ, ոչ թե ճանապարհ

Տրանսպորտային միջանցքները չեն գործում մեկուսացված։ Դրանք քաղաքական, տնտեսական և անվտանգային փոխադարձ կախվածությունների համակարգեր են։ Հարավ–Հյուսիս մայրուղին այս առումով պետք է դիտարկվի ոչ որպես տեղային կամ տարածաշրջանային նախագիծ, այլ որպես Պարսից ծոցը եվրոպական շուկաներին միացնող գլոբալ տնտեսական գիծ։

  Այս համակարգի ամենակենսունակ և ռազմավարական հատվածը հանդիսանում է     Բենդեր Աբբաս (Պարսից ծոց) → Մեղրի → Ջիլիզա → Փոթի → Բուլղարիա    ուղղությունը

Սա ոչ միայն լոգիստիկ երթուղի է, այլ աշխարհաքաղաքական կոնֆիգուրացիա։

Բենդեր Աբբասը Իրանի հիմնական ծովային դարպասն է դեպի համաշխարհային առևտուր։ Սակայն Պարսից ծոցից դեպի Եվրոպա ելքերը սահմանափակված են քաղաքական և անվտանգային գործոններով։

Մեղրիով անցնող երթուղին Իրանի համար ապահովում է՝

• քաղաքականապես ավելի կանխատեսելի ցամաքային ելք

• տարածաշրջանային հակամարտություններից հարաբերականորեն զերծ միջավայր

• տարանցման ուղի, որը չի գտնվում Թուրքիայի կամ Պարսից ծոցի նեղուցների ամբողջական վերահսկողության տակ

 Հայաստանը  տարանցիկ երկրից վերածվում է  Իրանի տնտեսական անվտանգության բաղադրիչի։

Մեղրի – Ջիլիզա. Հայաստանի առանցքային դերակատարությունը

 Հարավ–Հյուսիս մայրուղու ամենազգայուն և միաժամանակ ամենաարժեքավոր օղակ դարձնելով Մեղրի–Ջիլիզա հատվածը ,  Հայաստանը կձևավորի իր իրական սուբյեկտայնությունը։

Այս հատվածը թույլ է տալիս Հայաստանին՝

• ապահովել Պարսից ծոց – Սև ծով առանցքի ցամաքային կապը

• Հնդկաստանի  աջակցությամբ հանդես գալ որպես տարանցիկ անվտանգության ապահովող

• տնտեսական ենթակառուցվածքը վերածել քաղաքական լծակի

  Ջիլիզան, որպես հյուսիսային հանգույց, կարող է դառնալ ոչ միայն տրանսպորտային, այլ նաև մաքսային, լոգիստիկ և արդյունաբերական ինտեգրման կենտրոն։

    Փոթի – Բուլղարիա. Սև ծովից դեպի ԵՄ շուկաներ

Փոթիի միջոցով երթուղին մտնում է Սևծովյան ավազան, որտեղից Բուլղարիան դառնում է Եվրոպական միության բնական մուտքի դարպաս։

Այս հատվածը կարևոր է մի քանի պատճառով․

• այն շրջանցում է գերբեռնված և քաղաքականորեն բարդ Բոսֆորի ուղղությունը

• ԵՄ անդամ Բուլղարիայի ներգրավումը բարձրացնում է երթուղու իրավական և քաղաքական լեգիտիմությունը

• ձևավորվում է Պարսից ծոց – ԵՄ ուղիղ տնտեսական կապ

Այսպիսով, ամբողջ գիծը ստանում է միջազգային կարգավիճակ, ոչ թե տարածաշրջանային նախաձեռնության տեսք։

   ԱՄՆ–Իրան համատեքստը. տնտեսական վստահության հարթակ

ԱՄՆ–Իրան բանակցություններում անվտանգության երաշխիքների հարցը մնում է առանցքային։ Սակայն պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ ամենակայուն երաշխիքը տնտեսական շահերի փոխկապակցումն է։

Բենդեր Աբբաս – Հայաստան – Սև ծով գիծը կարող է դառնալ՝

• Իրանի համար՝ տնտեսական ինտեգրման փուլային մեխանիզմ

• ԱՄՆ-ի համար՝ Իրանի վարքագծի վերահսկելիության գործիք

• միջազգային հանրության համար՝ լարվածության նվազեցման ինստիտուցիոնալ լուծում

Այս պարագայում Հայաստանը հանդես է գալիս ոչ թե որպես միջնորդ, այլ որպես վստահության կառուցման տարածք։

  Հնդկաստանի դերը որպես կայունության երաշխավոր

Հնդկաստանի՝ որպես Հայաստանի տարածաշրջանային երաշխավորի, ներգրավումը այս երթուղում ռազմավարական իմաստ ունի։ Հնդկաստանը միաժամանակ շահագրգռված է՝

• Պարսից ծոցից դեպի Եվրոպա այլընտրանքային ելքերով

• Չինաստանի տրանսպորտային ազդեցության հավասարակշռմամբ

• Հարավային Կովկասում երկարաժամկետ ներկայությամբ

Հայաստան–Հնդկաստան համագործակցությունը կարող է այս երթուղուն տալ ներդրումային, տեխնոլոգիական և քաղաքական պաշտպանություն՝ այն դարձնելով միջազգային խաղացողների համար ընդունելի և կանխատեսելի։

   Հայաստանի ռազմավարական շահը

Այս սցենարի իրականացման դեպքում Հայաստանը կարող է՝

• ամրապնդել իր տնտեսական անվտանգությունը

• ստանալ տարածաշրջանային լոգիստիկ հանգույցի կարգավիճակ

• վերածվել գլոբալ դերակատարների միջև կապող օղակի

• նվազեցնել անվտանգության ռիսկերը ոչ ռազմական մեխանիզմներով

Սա անվտանգության այլ մոդել է՝ հիմնված տնտեսական փոխկախվածության վրա։

   Հարավ–Հյուսիս մայրուղին, հատկապես Բենդեր Աբբաս – Մեղրի – Ջիլիզա – Փոթի – Բուլղարիա հատվածով, կարող է դառնալ ոչ միայն տնտեսական նախագիծ, այլ աշխարհաքաղաքական կայունության գործիք։

Հայաստանի համար սա եզակի հնարավորություն է՝ դուրս գալու պասիվ անվտանգության տրամաբանությունից և հանդես գալու որպես նախաձեռնող դերակատար միջազգային համակարգում։