Պոնտոսի հույների ողբերգությունը

 

       

  

20-րդ դարի սկզբի Մերձավոր Արևելքի պատմությունը նշանավորվեց կայսրությունների փլուզմամբ և ազգային պետությունների ձևավորման գործընթացով։ Այս անցումային շրջանը, որը հաճախ ներկայացվում է որպես քաղաքական վերափոխումների փուլ, իրականում բազմաթիվ ժողովուրդների համար վերածվեց գոյաբանական ճգնաժամի։ Այդ գործընթացի ամենացավալի դրվագներից մեկը Պոնտոսի հույների ճակատագիրն էր։

Պոնտոսի հույները՝ տարածաշրջանի պատմական բնակչություն

Պոնտական հույները Սև ծովի հարավարևելյան ափերի բնիկ բնակչության կարևոր հատվածներից էին։ Նրանց ներկայությունը տարածաշրջանում սկսվում է դեռ մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում, երբ հոնիացի հույները հիմնեցին Սինոպե գաղութը, իսկ մ.թ.ա. 783 թվականին՝ Տրապիզոնը։

Հետագա դարերում Պոնտոսի տարածաշրջանը դարձավ մշակութային և տնտեսական կարևոր կենտրոն։ Այն անցավ Հռոմեական և Բյուզանդական կայսրությունների կազմ, սակայն բնակչության հունական ինքնությունը պահպանվեց։ Տարածաշրջանը բազմազգ էր, որտեղ հույները, հայերը, ասորիները և այլ ժողովուրդներ ձևավորել էին փոխկապակցված մշակութային միջավայր։

Օսմանյան կայսրության վերջնաժամը և ազգային միասնականության գաղափարը

19-րդ դարի վերջում Օսմանյան կայսրությունը կանգնած էր ներքին և արտաքին ճգնաժամերի առաջ։ Այդ պայմաններում ուժեղացավ ազգային միասնական պետություն ստեղծելու գաղափարախոսությունը։ Երիտթուրքական շարժումը նպատակ ուներ վերափոխել կայսրությունը կենտրոնացված և միատարր պետության։

Այս քաղաքականության իրականացման ընթացքում կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդները սկսեցին ընկալվել որպես անվտանգության և տարածքային ամբողջականության սպառնալիք։ Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ այդ ժամանակաշրջանում հայերը, պոնտական հույները և ասորիները ենթարկվեցին զանգվածային բռնությունների, տեղահանությունների և կոտորածների։

Պատերազմը որպես ժողովրդագրական վերափոխման գործիք

Առաջին համաշխարհային պատերազմը ստեղծեց պայմաններ, որոնք հնարավորություն տվեցին իրականացնել լայնածավալ տեղահանություններ։ Պոնտոսի հույների դեպքում լայնորեն կիրառվեց հարկադիր աշխատանքային գումարտակների համակարգը։ Թեև դրանք ներկայացվում էին որպես ռազմական անհրաժեշտություն, բազմաթիվ պատմական աղբյուրներ փաստում են, որ այդ ստորաբաժանումները հաճախ վերածվում էին մահաբեր պայմանների, որտեղ զոհվում էին հազարավոր մարդիկ։

Բացի այդ, բնակչության բռնի տեղահանությունները հանգեցրին ամբողջ շրջանների ժողովրդագրական փոփոխության։ Պատմական վկայությունները ցույց են տալիս, որ բազմաթիվ բնակավայրեր դատարկվեցին, իսկ բնակչությունը ենթարկվեց զանգվածային տեղաշարժերի դեպի ներքին շրջաններ։

Միջազգային քաղաքականության սահմանափակումները

Պոնտոսի հույների ճակատագրի վրա ազդեցին նաև միջազգային գործոնները։ Թեև ռուսական բանակը 1916 թվականին զբաղեցրեց Տրապիզոնը, այդ ռազմական հաջողությունը չվերածվեց տարածաշրջանի բնակչության անվտանգության երաշխիքի։ Մեծ տերությունների միջև քաղաքական հաշվարկները հաճախ գերակայում էին տեղական ժողովուրդների անվտանգության հարցերին։

Միևնույն ժամանակ հունական պետության սահմանափակ հնարավորությունները և տարածաշրջանային քաղաքական հավասարակշռությունը ևս ազդեցություն ունեցան պոնտական հույների պաշտպանվածության վրա։

1919–1922 թվականների պատերազմը և վերջնական տեղահանությունը

Հունա-թուրքական պատերազմի ընթացքում բռնաճնշումները շարունակվեցին։ Այդ ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած զանգվածային տեղահանությունները հանգեցրին պոնտական հունական համայնքների վերջնական քայքայմանը։ Տարբեր պատմական աղբյուրներում զոհերի թիվը գնահատվում է հարյուր հազարներով։

1923 թվականի հունա-թուրքական բնակչության փոխանակման համաձայնագիրը փաստացի ավարտեց Պոնտոսի հույների հազարամյա ներկայությունը իրենց պատմական հայրենիքում։ Հարյուր հազարավոր մարդիկ տեղափոխվեցին Հունաստան, իսկ մյուսները գաղթեցին Ռուսաստան, Կովկաս, Եվրոպա և Ամերիկա։

Խորհրդային շրջանի նոր մարտահրավերները

Պոնտական հույների մի մասը, որոնք տեղափոխվել էին Ռուսական կայսրության տարածք, հետագայում բախվեցին խորհրդային քաղաքական բռնաճնշումներին։ 1930-ականների ընթացքում հազարավոր հույներ աքսորվեցին կամ ենթարկվեցին քաղաքական հետապնդումների։ Այս իրադարձությունները դարձան նրանց պատմության հերթական ողբերգական փուլը։

Պատմական գնահատական և հետևություններ

Պոնտոսի հույների ողբերգությունը պետք է դիտարկել որպես ավելի լայն գործընթացի մաս, որը կապված էր Օսմանյան կայսրության փլուզման և նոր ազգային պետության ձևավորման հետ։ Այդ գործընթացում կիրառված քաղաքականությունները հանգեցրին տարածաշրջանի բազմազգ կառուցվածքի կտրուկ փոփոխությանը։

Այս իրադարձությունները կարևոր են ոչ միայն տարածաշրջանային պատմության, այլ նաև միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Դրանք ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են քաղաքական և ազգային գաղափարախոսությունները վերածվել ժողովրդագրական ինժեներիայի և զանգվածային բռնությունների։

Հիշողության կարևորությունը

Պոնտոսի հույների պատմությունը հիշեցում է, որ բազմազգ հասարակությունների խաղաղ գոյակցությունը կարող է խոցելի լինել քաղաքական ճգնաժամերի պայմաններում։ Այդ ողբերգությունների ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն պատմական արդարության, այլ նաև նմանատիպ գործընթացների կանխարգելման համար։

Այսօր պոնտական հույների ժառանգները շարունակում են պահպանել իրենց մշակույթն ու հիշողությունը աշխարհի տարբեր երկրներում՝ վերածելով պատմական ողբերգությունը ինքնության պահպանման ուժի։