Ինչո՞ւ չունեցանք պետություն 18-րդ դար

   18-րդ դարի երկրորդ կեսին Մովսես Բաղրամյանը  «Նոր տետրակ, որ կոչվի հորդորակ» աշխատությամբ ներկայացրեց ոչ թե պարզապես գաղափար, այլ՝ թվերով ապացուցված ազգային կարողություն։

Նա հենվում էր ոչ միայն անձնական դիտարկումների, այլև Էջմիածինի հարկային հաշվառումների վրա՝ ներկայացնելով հետևյալ պատկերը․

 Հայության իրական ներուժն Հայաստանում ըստ Բաղրամյանի հետևյալն էր

• Ընդհանուր բնակչություն՝ 27,864,000 շունչ

• Մահմեդականացած հայեր՝ 13,932,000

• Հայեր՝ 13,932,000

Հայ բնակչության կառուցվածքը՝   

• Իգական սեռ՝ 6,966,000

• Արական սեռ՝ 6,966,000

• Մանուկներ (հարկից ազատ)՝ 1,741,500

 Հարկատու բնակչություն՝ 5,224,500 մարդ

 Տնտեսական հաշվարկ

• Յուրաքանչյուր հարկատու վճարում էր՝ 2 ոսկի
  Ընդհանուր հարկ՝ 10,440,000 ոսկի / տարի

Եթե ընդունենք, որ

• յուրաքանչյուր անձ տարեկան ծախսում էր 1 ոսկի,

ապա ընդհանուր տնտեսական շրջանառությունը կազմում էր՝
208,980,000 ոսկի

Դրա 10%-ը (պետական կենտրոնացված միջոց)՝
20,898,000 ոսկի

 Ռազմական ներուժի հաշվարկ

18-րդ դարի պայմաններում՝
մեկ զինվորի տարեկան միջին ծախսը ≈ 5 ոսկի

 Հետևաբար՝

• Տեսական առավելագույն՝
  20,898,000 ÷ 5 ≈ 4,179,600 զինվոր

Բայց իրատեսական մոդելով՝

✔️ 10% ռազմական բյուջե

→ 2,089,800 ոսկի
→ ≈ 400,000 զինվոր

✔️ 15% ռազմական բյուջե

→ 3,134,700 ոսկի
→ ≈ 600,000 զինվոր

 Մարդկային մոբիլիզացիա

• Հարկատու տղամարդիկ՝ 5,224,500

Նրանցից նույնիսկ 20–25% մոբիլիզացիայի դեպքում՝
≈ 1,000,000 – 1,300,000 մարտունակ ուժ

 Անխուսափելի եզրակացություն

    Հայ ժողովուրդն ուներ

• բավարար բնակչություն

• հսկայական տնտեսական ռեսուրս

• և լիարժեք ռազմական պոտենցիալ

այսինքն՝ ուներ պետություն ստեղծելու բոլոր նախադրյալները։

 Բայց այդ պետությունը չստեղծվեց :    Եվ այստեղ առանց շրջանցման պետք է անդրադառնալ  Հայ Առաքելական եկեղեցու դրոշով  քողարկված Գրիգորյանական իշխող եկեղեցուն և հատկապես նրա մոլեռանդ հետևորդ Սիմեոն Երևան- ցու  դերին։

 Պատմական հակասությունը

Բաղրամյանի աշխատության հրապարակումից հետո կաթողիկոսական իշխանու-թյունը ոչ թե աջակցեց, այլ՝

• կատաղի պայքար ծավալեց Մադրասի խմբի դեմ

• պատվիրեց Հայաստան հասած գրքերը առգրավել

• և կազմակերպեց դրանց ոչնչացումը

 Այսինքն՝ փորձ արվեց կասեցնել ազգային-ազատագրական գաղափարի տարածումը

 Քննադատական գնահատում

Այս փաստերից բխում է կոշտ, բայց տրամաբանական եզրահանգում․

 կաթողիկոսական իշխանությունը գործեց որպես Հայաստանը զավթած  կայսրությունների՝ Պարսկաստանի , Օսմանստանի  հետ համակերպված համակարգ

այդ թվում՝   և առաջնահերթ համարեց

ոչ թե ազատագրությունը, այլ՝ իր դիրքի պահպանումն գաղութարարների համակարգում:

 Ի՞նչ կարելի էր անել

Եթե նույն ռեսուրսները ուղղվեին այլ նպատակով, ապա հնարավոր էր՝

• ձևավորել համազգային շարժում

• ստեղծել կենտրոնացված իշխանություն

• կազմակերպել բանակ

• և առաջ քաշել պարզ ու հզոր գաղափար՝

             «մեկ ազգ,
      մեկ պետություն,
          մեկ հավատ»:  

 Չիրագործված սցենար

Էջմիածինը կարող էր դառնալ՝

• ոչ միայն իսկական Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր կենտրոն

• այլ նաև Հայ ԱԶԳԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՑՔ

 այսինքն՝ հիմք դնել հայկական թեոկրատական պետության, ինչպես դա տեղի է ունեցել Պապական պետության պարագայում:

     Իբրև վերջաբան 

Պատմությունը մեզ թողել է դառը, բայց հստակ դաս․

Մենք չունեցանք պետություն ոչ թե որովհետև չէինք կարող,
այլ որովհետև մենք կազմակերպված չէինք որպես ուժ,որպես քաղաքական իշխանության և որպես ազգ։

Եվ այդ չիրագործված հնարավորության կենտրոնում
կանգնած էր այն ինստիտուտը, որը կարող էր դառնալ պետության հիմքը