1994-Ի ՉԻՐԱԿԱՆԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐԸ.

   ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԲԱՑԹՈՂՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1994 թվականի մայիսի 17-ին Մոսկվայում նախապատրաստված հրադադարի նախագիծն այսօր ներկայացվում է հանրությանը Արձախի Պաշտպանության Բանակի ախկին նախարար Սամվել Բաբայանի կողմից: Այն հանդիսանում է հայկական ռազմական դիվանագիտության ամենաառանցքային, բայց և ամենահակասական էջերից մեկը: Փաստաթղթի խորքային վերլուծությունը թույլ է տալիս վերհանել մի շարք կնճռոտ հարցեր, որոնք մինչ օրս արդիական են:

1. Կարգավիճակի անորոշությունը՝ որպես ական

Փաստաթղթի գլխավոր խնդիրը, որը մատնանշում են փորձագետները, «Երաշխավոր» կողմի բացակայությունն է: Թեև Ռուսաստանի Դաշնության և Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարները ստորագրում են համաձայնագիրը, նրանց իրավական կարգավիճակը հստակեցված չէ:

• Բացթողումը. Նրանք պետք է հանդես գային ոչ թե պարզապես որպես «Կողմ», այլ որպես խաղաղության երաշխավորներ: Սա թույլ կտար հետագայում իրավական պատասխանատվության ենթարկել կողմերից մեկին՝ պայմանավորվածությունները խախտելու դեպքում:

• Սուբյեկտայնություն. Փաստաթուղթն ունի մեկ անառարկելի առավելություն. այնտեղ սևով սպիտակի վրա նշված է «Արցախի Պաշտպանության բանակի հրամանատար» տերմինը: Սա այն եզակի դեպքերից էր, երբ Ադրբեջանը պատրաստ էր ստորագրել մի փաստաթղթի տակ, որտեղ Արցախը հանդես էր գալիս որպես ինքնուրույն ռազմաքաղաքական
  գործոն:

2. Բաժանարար գոտի և «Ասիմետրիկ դուրսբերում»  

Ռազմական տեսանկյունից նախագիծն առաջարկում էր անվտանգության բացառիկ մեխանիզմներ.

• 10-20 կմ լայնությամբ բաժանման գոտի, որտեղ արգելվում էր որևէ ռազմական գործունեություն:

• Ծանր տեխնիկայի հետքաշում 20 կմ խորությամբ, ինչը բացառում էր հանկարծակի հարձակման կամ բնակավայրերի հրետակոծության հնարավորությունը:

• Ասիմետրիկության սկզբունքը. Հավելված 2-ում ամրագրված այս կետը թույլ էր տալիս հայկական կողմին պահպանել ստրատեգիական բարձունքները՝ չնայած զորքերի հետքաշմանը:

3. Միջնորդների աշխարհագրությունը. Անվտանգության նոր ճարտարապետություն

 Եթե 1994-ին հիմնական հայացքն ուղղված էր դեպի Արևմուտք (ԱՄՆ, Ֆրանսիա), ապա այսօրվա դիտարկումները հուշում են, որ կայուն խաղաղության համար անհրաժեշտ էր ներգրավել տարածաշրջանային այնպիսի հզոր դերակատարների, ինչպիսիք են Իրանը, Չինաստանը և Հնդկաստանը:

• Այս երկրների ներգրավումը որպես չեզոք դիտորդներ (6-րդ կետի համաձայն), կստեղծեր բազմավեկտոր հավասարակշռություն՝ թույլ չտալով, որ հակամարտությունը դառնա միայն մեկ գերտերության շահերի սպասարկողը:

Եզրակացություն

Սամվել Բաբայանի կողմից ներկայացված այս փաստաթուղթը վկայում է այն մասին, որ հայկական կողմը դեռ 30 տարի առաջ ուներ հստակ պատկերացում զինադադարի ամրապնդման մեխանիզմների մասին: Սակայն իրավական ձևակերպումների 

թերությունները և միջազգային երաշխավորների ինստիտուտի բացակայությունը հանգեցրին նրան, որ «Կողմերը» մնացին դեմ-դիմաց, իսկ հրադադարը դարձավ ժամանակավոր դադար՝ հաջորդ պատերազմներից առաջ:

Այս պատմական դասը պետք է հիմք հանդիսանա այսօրվա ռազմավարության համար. առանց հստակ իրավական երաշխավորների և տարածաշրջանային լայն ներգրավվածության՝ ցանկացած թուղթ մնում է միայն բարի ցանկությունների հավաքածու:

Հղում.
https://l.facebook.com/l.php?u=https%3A%2F%2Fdrive.google.com%2Fdrive%2Ffolders%2F1FcL74x5tuU12Rf_c2hmK67AriCdoKMUF%3Fusp%3Ddrive_link%26fbclid%3DIwZXh0bgNhZW0CMTAAYnJpZBExazQxYXQwbnFlb0xmNlV0RXNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR7g9p-BzBLgERdFCZP6YwD3v8rCfhgeOCWLnrdIZearQ0VYaT8Irq-J8J37uQ_aem_Pa_Lgg7fq3aQnQDeNp0iJg&h=AT4AXIC5kz0NLm3syKclGxfhNkKaD2l83QUnci1bV8Xk-FuSS90J586NBe8LWM6CMYn8lo94bBkrlI_WwOPxYUyiXKy52YSLFDRinQGlA0X7-f01zbgYMErLVQtawLg8BAP6sqk3vFgR9on-&__tn__=-UK*F&c[0]=AT6OHx1KwMiQX4JS9vYu2Th1CA3BWaWAL-TrFq8wDkLyYqktyQvSFhMQw4e0fntusjskvD5btD8hC5q4TzElLQ-naZQSy57oF7s3trAS9uXY9yWBzIKwbAAt13MPyLmmw2H-QRAmH8EkcVrhnQ-LVMVqizpXyInYTKPttw9dUseubkbz8TSZxSfVHBtOQoJWviSOQ2Qv5IK0pO8oUysy6DmkautfxQ