ԲԻԹԼԻ՞Ս, թե՞ ԲԱՂԷՇ

Բիթլիսի լուսանակարը 1906թ.

  Լուսանկարում պատկերված է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետու-թյան հին Բիթլիս քաղաքից 1906 թվականին լուսանակարված մի տեսարան՝ ։ Քարաշեն տները, կամարակապ մուտքերը, լեռան լանջերին փռված թաղամասերն ու հեռվում բարձրացող բերդաբարձունքը կարծես պատմում են մի քաղաքի մասին, որի արմատները ձգվում են հազարամյակների խորքը։

Տարբեր ժամանակներում քաղաքը հայտնի է եղել Բադլիս,Բեթլիս, Բիթլիս, Աբի-Բիթլիս, Ապի-Բիթլիզ, Պիթլիզ, Պիտլիս, Բալալեզա, Բալալեյսա,  Բեդլիս, , Շահաստան Բաղեշ, Բաղաղեշ,  Սալնաձոր և Սալնոձոր անուններով: Հանդիսանում Թուրքիայի կողմից զավթված Արևմտյան Հայկականի Հանրապետության  կար-եվորագույն քաղաքներից մեկը։ «Բաղաղէշ» կամ  «Բաղէշ» անվանումն առաջին անգամ հիշատակվում է VII դարի պատմիչ Սեբեոսի «Պատմության» մեջ, իսկ Վարդան Արևելցին այն վերագրում է Բզնունիք գավառին։   Տեղական ավանդությունը քաղաքի հիմնադրումը կապում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու անվան հետ։ Ըստ այդ պատմության՝ Ալեքսանդրի զորավար Լիսը կառուցել է անառիկ բերդ, որը հետագայում ստացել է «Բեդ Լիս» անվանումը, որից էլ առաջացել է Բիթլիս ձևը։ Այս ավանդությունը  դարեր շարունակ ապրել է քաղաքի բնակիչների հիշողության մեջ և արձանագրվել է թե՛ Շարաֆ-խան Բիդլիսիի, թե՛ Էվլիյա Չելեբիի աշխատություններում։

Հին Բիթլիսը 1906թ.

  VII դարի վերջից Բիթլիսում հաստատ-վեցին արաբական կայազորներ, և քաղա-քը դարձավ տարածաշրջանի կարևոր քաղաքական ու տնտեսական կենտրոն-ներից մեկը։ Արաբ աշխարհագիրները նրան անվանում էին «Արմինիայի ծաղկող քաղաք», իսկ IX դարի պատմիչ Թովմա Արծրունին հիշատակում էր որպես «Շահաստան Բաղեշ»՝ մեծ ու բարեկարգ քաղաք։

Կարմրակ եկեղեցին

 Դարերի ընթացքում քաղաքը գտնվել է տարբեր իշխանությունների տիրապետության ներքո։ Արաբ ամիրաներից հետո այստեղ հաստատվեցին քրդական իշխանական տոհմեր, որոնցից առավել հայտնի էին Մրվանյանները և հետագայում Ռուզակ կամ Ռոշկացի կոչվող ցեղապետները։ XVI–XVIII դարերում Բիթլիսի խանությունը դարձել էր տարածաշրջանի ազդեցիկ ուժերից մեկը, իսկ նրա խաները երբեմն նույնիսկ սեփական դրամ էին հատում։ Բիթլիսի ռազմավարական նշանակությունն այնքան մեծ էր, որ թե՛ Օսմանյան սուլթանները, թե՛ Պարսկաստանի շահերը ձգտում էին իրենց կողմը գրավել նրա կառավարիչներին։

1849 թ. Օսմանյան կայսրությունը վերացրեց  Բիթլիսի  կիսանկախ կարգավի-ճակը, զավթեց քաղաքը և ավերեց բերդի ու միջնադարյան կառույցների մի մասը։ Սակայն նույնիսկ դրանից հետո էլ  Բիթլիսը 

Բիթլիսի ամրոցիավերակները

 շարունակում էր մնալ հայկական մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը։

XIX դարի վերջին քաղաքն ուներ շուրջ 30 հազար բնակիչ, որոնցից մոտ մեկ 
երրորդը հայեր էին։ Այստեղ գործում էին հայկական եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային և բարեգործական հաստատություններ։ Միայն Կարմրակ եկեղեցու դպրոցում սովորում էր ավելի քան հարյուր աշակերտ։

Երբ նայում ենք 1906 թ, այս լուսանկարներին, տեսնում ենք դեռևս կենդանի, շնչող և բազմազան Բիթլիսը։ Քարաշեն պատերի ամրությանը թիկնած  ապրում էին հազարավոր հայ ընտանիքներ։

Բիթլիսի ամրոցն այսօր 

Սակայն ընդամենը ինը տարի անց սկսվեց Մեծ եղեռնը։ 1915 թ. հունիսի 27-ից Բիթլիսի  հայ բնակչությունը ենթարկվեց զանգվածային կոտորածների, բռնի տեղահանության և աքսորի։  Քաղաքի հայկական կյանքը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ 1916 թ. հետո, ռուսական զորքերի և հայկական կամավորական ուժերի հեռանալուց հետո, Բիթլիսի  վերջին հայ բնակիչներն էլ ստիպված եղան լքել իրենց հայրենի քաղաքը։

Այսօր հին լուսանկարները դարձել են այն եզակի պատուհանները, որոնց միջոցով կարող ենք տեսնել այն Բիթլիսը 

, որը գոյություն ուներ մինչև XX դարի ողբերգությունները։ Քարե այդ տները, նեղ փողոցներն ու լեռների լռությունը շարունակում են վկայել, որ այստեղ դարեր շարունակ ապրել, ստեղծագործել և հայրենիք են կերտել բազմաթիվ սերունդներ։    Լուսանկարները լուռ են, բայց նրա լռության մեջ դեռ լսվում է հին Բիթլիսի  ձայնը՝ քաղաքի, որը ժամանակը փոխեց, սակայն չկարողացավ ջնջել նրա հիշատակը։