Արդյո՞ք փակված է Արձախի դեօկուպացիայի հարցը։

(Իրավական հիմնավորումներ և պատմության դասերը):

1990–1995 թվականներին ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր Մեխակ Գաբրիելյանը վերջերս Step1.am-ին  տված հարցազրույցում ընդգծեց մի միտք, որը շարունակում է մնալ հայկական քաղաքական ու իրավական քննարկումների առանցքում. Արձախի հարցը իրավաբանորեն փակված չէ։

Այս պնդումը շատերի կողմից ընկալվում է որպես քաղաքական հայտարարություն։ Սակայն միջազգային իրավունքի պատմությունը ցույց է տալիս, որ տարածքային հակամարտությունների վերջնական կարգավիճակը որոշվում է ոչ միայն ռազմական իրադարձություններով, այլև իրավական գործընթացներով, միջազգային համաձայնություններով և պատմական շարունակականությամբ։

Իրավունքը տարբերակում է փաստացի վերահսկողությունն ու իրավական կարգավիճակը

Միջազգային իրավունքում ընդունված է տարբերակել փաստացի վերահսկողությունը (de facto) և իրավական կարգավիճակը (de jure)։

Պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ որևէ տարածքի նկատմամբ վերահսկողության կորուստը ինքնին չի նշանակում տվյալ ժողովրդի իրավունքների վերջնական վերացում։Եվ բնիկ արձախահայերը բացառություն լինել չեն կարող:

Բալթյան պետությունները շուրջ հիսուն տարի գտնվեցին Խորհրդային Միության կազմում, սակայն նրանց բռնակցումը բազմաթիվ պետություններ իրավաբանորեն չճանաչեցին։ Արդյունքում Էստոնիան, Լատվիան և Լիտվան վերականգնեցին իրենց անկախ պետականությունը՝ հիմնվելով իրավական շարունակականության սկզբունքի վրա։

Նույն կերպ Նամիբիայի, Արևելյան Թիմորի և այլ երկրների հարցերը երկար տարիներ մնացին միջազգային իրավունքի օրակարգում՝ մինչև վերջնական քաղաքական կարգավորումը։

Այս նախադեպերը ցույց են տալիս, որ ժամանակի անցնելը կամ ուժի կիրառումը ինքնին չեն վերացնում իրավական վեճը։

Մեխակ Գաբրիելյանի հիշեցրած իրավական փաստերը

Հարցազրույցում Մեխակ Գաբրիելյանը հիշեցնում է, որ 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ընդունվեց ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և ԱրձախիԻնքնավար Մարզի  Ազգային խորհրդի համատեղ որոշումը։

Նա նաև նշում է, որ 1990 թվականին Արձախից ընտրված պատգամավորները մասնակցել են ՀՀ Գերագույն խորհրդի աշխատանքներին և ներգրավված են եղել պետականության ձևավորման կարևորագույն որոշումների ընդունման գործընթացում։

Այս փաստերը քաղաքական գնահատականներից անկախ մնում են Հայաստանի Հանրապետության նորագույն պատմության մի մասը և շարունակում են իրավաքաղաքական ուսումնասիրության առարկա լինել։

Պատերազմը չի լուծում բոլոր իրավական հարցերը

Պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ է տվել, երբ ռազմական պարտությունը չի դարձել իրավական պայքարի ավարտ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայում մի շարք սահմանային հարցեր կարգավորվեցին միայն երկարատև բանակցություններից և միջազգային պայմանագրերից հետո։

Բալթյան պետությունները վերականգնեցին իրենց պետականությունը հիսուն տարի անց։

Արևելյան Թիմորը անկախացավ տասնամյակների պայքարից հետո։

Այս օրինակները վկայում են, որ ժողովուրդների իրավունքների հարցերը կարող են պահպանվել երկար ժամանակ՝ անկախ տվյալ պահին գոյություն ունեցող քաղաքական իրողություններից։

Իսրայելի օրինակը

Պատմության ամենախոսուն օրինակներից մեկը հրեական ժողովրդի պետականության վերականգնումն է։

Հրեական պետականության կործանումից հետո շուրջ երկու հազար տարի հրեաները չունեին սեփական պետություն։ Սակայն նրանք պահպանեցին ազգային ինքնությունը, պատմական հիշողությունը և հայրենիքի նկատմամբ իրենց ձգտումը։

Դարերի ընթացքում այդ պահանջատիրությունը չվերացավ։ Այն, միջազգային քաղաքական գործընթացների և դիվանագիտական աշխատանքի արդյունքում, հանգեցրեց Իսրայելի պետության ստեղծմանը 1948 թվականին։

Այս օրինակը չի նշանակում, որ տարբեր պատմական դեպքերը նույնական են։ Սակայն այն ապացուցում է մեկ կարևոր իրողություն. ժողովուրդների ազգային և պետական իրավունքները կարող են պահպանվել նույնիսկ դարերով, եթե պահպանվում են դրանց իրավական, քաղաքական և պատմական հիմքերը։

Իրավական պայքարը շարունակական գործընթաց է

Արձախի շուրջ ստեղծված ներկայիս իրավիճակը ստորացուցիչ  ապտակ  է ամբողջ հայությանը։ Սակայն միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ ոչ մի հակամարտություն չի համարվում իրավաբանորեն ավարտված միայն այն պատճառով, որ փոխվել է փաստացի վերահսկողությունը։ Խորհրդային 70 տարուց ավելի գաղութային լուծը չխանգարեց արձախահայությանը ազգային ազատագրական պայքարով ստեղծել երկրորդ հայկական պետությունը՝ Արձախի Հանրապետությունը 

Իրավական պայքարը շարունակվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ գոյություն ունեն փաստաթղթեր, պատմական հիմքեր, միջազգային իրավունքի գործիքներ և ժողովուրդ, որը չի հրաժարվել իր իրավունքներից։

Այդ պատճառով այսօր առավել քան երբևէ անհրաժեշտ է շարունակել իրավական, պատմական և դիվանագիտական աշխատանքը՝ հիմնվելով միջազգային իրավունքի նորմերի, պատմական փաստերի և համաշխարհային նախադեպերի վրա։

Եզրակացություն

Մեխակ Գաբրիելյանի հարցազրույցի գլխավոր ուղերձը մեկն է՝ Արձախի հարցը իրավաբանորեն փակված չէ։

Համաշխարհային պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ ժողովուրդների իրավունքները կարող են պահպանվել տասնամյակներով, երբեմն՝ նույնիսկ դարերով։ Բալթյան պետությունների, Նամիբիայի, Արևելյան Թիմորի և Իսրայելի պետականության վերականգնման պատմությունները վկայում են, որ իրավական պահանջատիրությունը չի վերանում միայն այն պատճառով, որ փոխվել են քաղաքական կամ ռազմական իրողությունները։

Հետևաբար, Արձախի հարցի շուրջ իրավական և միջազգային աշխատանքը մնում է արդիական։ Դրա հաջողությունը կախված է ոչ թե հույզերից, այլ փաստերից, իրավական հիմնավորումներից, պատմական հիշողությունից և հետևողական դիվանագիտական գործունեությունից։