ԼՂԻՄ-ը գաղութատիրության ծանր ժառանգությու՞ն

1920-ականների սկզբին բոլշևիկյան կայսրությունը, կիրառելով իր «բաժանիր և տիրիր» դասական քաղաքականությունը, բռնակցեց բնիկ հայկական տարածքները Ապշերոնյան  վարչակարգին, գաղութատիրական քողարկում էր՝ միտված տարածքի հայկական ինքնությունը նենգափոխելուն և ջնջելուն։

Նախիջևանի լիակատար հայաթափումը դարձավ այն ահազդու օրինակը, որը ցույց տվեց, թե ինչ է սպասվում Արձախին գաղութային լծի ներքո։ Ուստի, 1988 թվականի հուլիսի 12-ի ԼՂԻՄ մարզխորհրդի որոշումը ոչ թե պարզապես վարչական քայլ էր, այլ ազգային-ազատագրական ընդվզում և գաղութային կապանքներից հրաժարվելու ժողովրդավարական ակտ։ Դա բռնի ուժով պարտադրված կայսերական իրավակարգի մերժումն էր։

Ինքնորոշումից մինչև 44-օրյա աղետ. Պայքարի փուլերը

Ազատագրական այս ազնիվ ընդվզմանը Բաքուն պատասխանեց սումգայիթյան ու կիրովաբադյան ջարդերով, իսկ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո՝ լայնամասշտաբ պատերազմով։ Հաղթահարելով առաջին պատերազմի՝ 1988-1994թթ. արհավիրքը՝ Արձախը երեք տասնամյակ կերտեց իր անկախ պետականությունը՝ ապացուցելով, որ ի վիճակի է ապրել կայսերական կենտրոններից անկախ։

Սակայն գաղութատիրական և ռևանշիստական նկրտումները չմարեցին։ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը դարձավ այդ նույն բռնատիրական վարչակարգի կողմից ուժի կիրառման նոր, արդիականացված փուլը։ Օգտագործելով գլոբալ աշխարհաքաղաքական անտարբերությունն ու դաշնակիցների դավաճանությունը՝ նեոգաղութատեր Բաքուն անցավ բացահայտ հարձակման։

2023 թվականի ինտերվենցիան և էթնիկ զտումը
Այն, ինչ սկսվել էր 1921-ին բոլշևիկյան գրչի հարվածով, իր տրամաբանական (և ողբերգական) ավարտին հասավ 2023 թվականի սեպտեմբերյան ինտերվենցիայով և դրան նախորդած իննամսյա դաժան շրջափակմամբ։

Փաստացի իրողությունը. Դարավոր բնօրրանից հայության ամբողջական տեղահանությամբ Բաքվի բռնապետական վարչակարգին հաջողվեց առժամանակ անթեղել արձախահայության արդարացի պայքարը։ Դա 21-րդ դարում իրականացված դասական գաղութատիրական ագրեսիա էր և էթնիկ զտում՝ քաղաքակիրթ աշխարհի աչքի առաջ։

Մինչև ե՞րբ պիտի անարդարությունը հաղթարշավ սլանա

  Հնչեցրած հարցը ոչ միայն հայության, այլև ողջ մարդկության պատմության մեծագույն փիլիսոփայական ու բարոյական հարցադրումն է։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ անարդարության հաղթարշավը հավերժական չէ, բայց այն տևում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ուժերի հարաբերակցությունն ու գաղութատերերի շահերը գերակայում են իրավունքի նկատմամբ։

Արձախի էջը փակված չէ, քանի դեռ կա այդ հողի հանդեպ հավաքական հիշողությունը, և քանի դեռ 1988-ի հուլիսի 12-ի ոգին ու ինքնորոշման անկապտելի իրավունքը մնում են որպես պատմական արդարության փաստաթուղթ։ Գաղութատիրական որևէ ռեժիմ պատմության մեջ հավերժ չի մնացել, և այս անդունդից դուրս գալու միակ ուղին սեփական սխալների սրբագրումն ու նոր, ավելի խորքային պատրաստվածությունն է։

Այս պատմական շղթան, որը 1921-ի բոլշևիկյան որոշումից տանում է դեպի 1988-ի ընդվզում, ապա 2020 և 2023 թվականների ողբերգություններ, իսկապես ամբողջացնում է Արձախի հարցի իսկական էությունը՝ որպես ազատատենչ բնիկ հայ ազգի պայքար ընդդեմ օտար , գաղութատիրական և բռնապետական լծի։