Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերի կնճռոտ կողմերը

 

Այս հարցը իրավական, ժողովրդագրական և քաղաքական տեսանկյունից հասկանալու համար դիտարկենք մի քանի հիմնարար փաստեր.

1. Ինչո՞ւ ինքնավարություն և ինչո՞ւ հենց Ապշերոնի ռեժիմի (ելնելով հայ ազգի շահերից, մենք Ադրբեջան տերմինի տակ ճանչում ենք միայն Իրանի Իսլամական Հանրապետության վարչական ենթակայության տակ գտնվող միավորը-Ա.Հ.)  խնամակալության ներքո

1920-1921 թթ., երբ որոշվում էր տարածաշրջանի ապագան, Նախիջևանի բնակչության էթնիկ կազմը 1905-06թթ. և 1918-1920 թթ հայ - թաթարկան կռիվների հետևանքով, փոխվել էր հօգուտ թաթարների (որոնց էլ հետագա-յում  ոչնչացրել և անվանումը յուրացրել են օրվա ադրբեջանցի հորջորջվող թուրքերը )  և հայերի բնաջնջման և տեղահանությունների պատճառով։ Այդուհանդերձ, հայկական բնակչությունը դեռևս կազմում էր զգալի տոկոս, իսկ տարածքը պատմականորեն, աշխարհագրորեն և Սևրի դաշնագրի

համաձայն հանդիսանում էր Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետություն՝ Կարին (Էրզրում) կենտրոնով ։

Քեմալական Թուրքիան,որը միջազգայնորեն ճանաչված պետություն չէր, հանդես էր գալիս Նախիջևանը Հայաստանից զավթելու և Ապշերոնի ռեժիմի հանձնելու «պաշտպանի» դերում ։ Սակայն, քանի որ Նախիջևանը ցամա-քային կապ չուներ Ապշերոնի ռեժիմի վերահըսկողությանն անցած տարածքների (Գուգարքի զգալի մասը, ՈՒտիքը, Արձախը, Փայտակարանը մեծ Հայքի անբաժանելի աշխարհներն են, որքան էլ դա դուր չի գալիս այս աշխարհի սահմաններ գծող ավա-զակապետերին) հետ (դրանք բաժանված էին Սյունիքով), այն ուղղա-կիորեն Բաքվի ռեժիմի կազմում ներառելը իրավական խնդիրներ էր առաջացնում նրան չճանաչած Ազգերի Լիգայի մեջ։

Այդ պատճառով Մոսկվայի պայմանագրում ընտրվեց «խնամակալության» (պրոտեկտո-րատի) և «ինքնավարության» բանաձևը։ Տրամաբանությունն այն էր, որ տարածքն ունենար սեփական կառավարումը, բայց արտաքին հովանավորությունը պատկաներ Ապշերոնի ռեժիմին։

2. Արդյո՞ք ինքնավարությունը տրվում էր հայերին

Պայմանագրերի տեքստերում (Մոսկվայի 3-րդ հոդված և Կարսի 5-րդ հոդված) հստակ նշված չէ, թե հանուն որ էթնիկ խմբի է ստեղծվում ինքնավարությունը։ Ձևակերպումն ասվում էր. «Նախիջևանի մարզը կազմում է ինքնավար տարածք՝ Ապշերոնի ռեժիմի խնամակալության ներքո»։

Այնուամենայնիվ, իրավ-իմաստասիրական տրամաբանությամբ («եթե ապշերոնյան էր, ինչո՞ւ էր պետք ինքնավարությունը») ունի շատ ուժեղ պատմա-քաղաքական հիմքեր.

• Չնայած Թուրքիայի ջանքերով Նախիջևանի էթնիկ կազմը փոխվել էր ի 
  
  հօգուտ եկվոր թուրքալեզու տարրի, սակայն ինքնավարության կարգավիճակը ենթադրում էր, որ հաշվի են առնվելու տեղի մեծաթիվ հայ բնակչության իրավունքները, որպեսզի նրանք չենթարկվեն ուղղակի զավթիչների ճնշումներին։
• Քանի որ տարածքը կտրված էր Ապշերոնի ռեժիմից և շրջապատված Հայաստանով ու Իրանով), այն չէր կարող կառավարվել որպես սովորական ապշերոնյան շրջան։

Հետագայում՝ 1924 թվականին, երբ ձևավորվեց Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը (ԻԽՍՀ), նրա սահմանադրությամբ հայերենը ճանաչվեց որպես պաշտոնական լեզուներից մեկը (թուրքերենի և ռուսերենի հետ միասին), ինչը փաստում է, որ ինքնավարության հիմքում այնուա-մենայնիվ ընկած էր հայկական գործոնը։

3. Ժողովրդագրական «սպիտակ ցեղասպանությունը» և միջազգային դատարանի հարցը

Խորհրդային տարիներին Ապշերոնի ֆաշիստական ռեժիմը վարեց Նախիջևանի հետևողական սպիտակ ցեղասպանության՝ հայաթափ-ման քաղաքականություն ։ Տնտեսական, մշակութային, կրոնական և քաղաքական ճնշումների հետևանքով բնիկ հայերը ստիպված լքեցին իրենց հայրենիքը.

• 1920-ականներին հայերը կազմում էին Նախիջևանի բնակչության շուրջ 15%-ը։
• 1980-ականների վերջին այդ թիվը նվազեց մինչև 1%-ից պակաս։
• Արձախյան շարժման սկզբին (1988 թ.) Նախիջևանն ամբողջությամբ հայաթափվեց։
• 2000-ականների սկզբին Ապշերոնի ռեժիմի հովանավորությամբ հիմնահատակ ոչնչացվեց Ջուղայի հայկական միջնադարյան գերեզմանատունը՝ հազարավոր եզակի խաչքարերով, ինչպես նաև տարածաշրջանի բոլոր հայկական եկեղեցիներն ու հուշարձանները։

Իրավական տեսանկյունից միջազգային դատարան դիմելու խնդիրները.

Թեև բարոյական և պատմական տեսանկյունից Ապշերոնի ռեժիմի  պատասխանատվությունն ակնհայտ է, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից կան լրջագույն խոչընդոտներ.

1.  Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերում, որոնք միջազգային պայ-
մանագրերի իրավական ուժ չունեն, չկա որևէ կետ կամ միջազգային երաշխավորության մեխանիզմ, որը նախատեսում է պատժամիջոցներ կամ դատական գործընթաց, եթե կողմերից մեկը փոխի տարածքի ժողովրդագրական կազմը։

  Նման հնարավորություն տալիս են միայն Սևրի պայմանգիրը և Վիլսոնի իրավարար վճիռը, որնց դեմ էլ սուր ծայրով ուղղված են ֆաշիստական երկու ռեժիմների՝ Քեմալակն Թուրքիայի և բոլշևիկյան Ռուսաստանի միջև կնքված պայմանագրերը

2.  Նախիջևանի ինքնավար տարածքից էթնիկ խմբի զանգվածային դուրսմղումը չի կարող ծածկվել «ներքին միգրացիա» թեզով, քանի որ առկա է եղել խտրական միջավայրի արհեստական ստեղծում։ Շնորհիվ Արևմտյան Հայաստանի հանրապետության նախագահ Արմենակ Աբրահամեանի ճիշտ իրավական փաթեթավորման ՝ էթնիկ զտման, մշակութային ցեղասպանության և վերադարձի իրավունքի համադրմամբ,այն լիարժեք ներկայացվել է միջազգային-իրավական քննության։

3.  Շարունակվող իրավախախտման հայեցակարգը (Continuing Violation / Continuing Breach)

Էությունը: Միջազգային իրավունքում (մասնավորապես՝ ՄԻԵԴ-ի և ՄԱԿ-ի
դատարանների նախադեպերում) գործում է կանոն․
-եթե բուն ապօրինի արարքը սկսվել է անցյալում, սակայն դրա ապօրինի հետևանքները պահպանվում են այսօր, ապա խախտումը համարվում է շարունակվող։

Կիրառումը: Նախիջևանի հայերի զրկումը իրենց հայրենիքից, սեփականությունից և մշակութային ժառանգությունից ոչ թե «ավարտված անցյալ» է, այլ այսօր էլ շարունակվող իրավիճակ։ Քանի դեռ մարդկանց վերադարձի իրավունքը արգելափակված է, իսկ սեփականությունը՝ յուրացված կամ ոչնչացված, իրավախախտումը շարունակվում է այս պահին։

 

4. Մշակութային ժառանգության ոչնչացումը modern ժամանակաշրջանում Էությունը: Թեև ժողովրդագրական տեղաշարժերը տեղի են ունեցել ԽՍՀՄ տարիներին, Նախիջևանի հայկական պատմամշակութային ժառանգության (Ջուղայի խաչքարեր և այլն) համատարած ոչնչացումը տեղի է ունեցել 1990-2000-ական թվականներին (արդեն անկախություն հռչակած Ապշերոնի ռեժիմի կողմից)։

Կիրառումը: Սա ընկնում է Ապշերոնի ռեժիմի կողմից արդեն վավե-րացված միջազգային կոնվենցիաների (ՅՈՒՆԵՍԿՕ, CERD) գործո-ղության ժամանակահատվածի մեջ։ Սա անհերքելի ապացույց է, որ պետության նպատակը ոչ թե պատմական «ներքին տեղաշարժն» էր, այլ հայկական հետքի ամբողջական էթնիկ ու մշակութային բնաջնջումը։

3. Իմպերատիվ նորմեր (Jus Cogens) և Ցեղասպանության հանցա-գործությունը Էությունը: Միջազգային իրավունքի ֆունդամենտալ նորմերը 

(Jus\ Cogens), ինչպիսիք են ցեղասպանության արգելքը, էթնիկ զտումները և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունները, վաղեմության ժամկետ չունեն (տես՝ ՄԱԿ-ի 1968թ. Կոնվենցիան պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների նկատմամբ վաղեմության ժամկետ չկիրառելու մասին)։

Կիրառումը: Եթե հայաթափումը փաստագրվել է որպես էթնիկ զտման և մշակութային ցեղասպանության համալիր պետական քաղաքակա-նություն, «տասնամյակների վաղեմության» փաստարկը կորցնում է իր իրավական ուժը։

4. Իրավանախորդության և խնամակալության չարաշահման պատասխանատվությունը Էությունը:
 Ներկա Ապշերոնի ռեժիմն իրեն հռչակել է 1918-1920թթ. Ապշերոնի

 Դեմոկրատական Հանրապետության հաջորդը։ Եթե նա հրաժարվում է Սովետական Ապշերոնի ռեժիմի իրավահաջորդությունից, ապա ինքնաբերաբար կորցնում է նաև Սովետական իշխանության որոշումներով (Մոսկվայի/Կարսի պայմանագրեր, 1921թ.) իրեն փոխանցված «խնամակալության» (Նախիջևանի) իրավական հիմքը։

Այսպիսով, նշված տրամաբանական կապը՝ «Ինքնավարություն = Տեղի էթնիկ փոքրամասնության՝ հայերի իրավունքների պաշտպանություն», միանգամայն ճիշտ է պատմական համատեքստում։ Սակայն պայմանագրերի թերի իրավական ձևակերպումները և խորհրդային տարիների քաղաքական իրողությունները թույլ տվեցին Ապշերոնի ռեժիմին հասնել տարածքի լիակատար հայաթափմանը՝ առանց միջազգային իրավական հետևանքների։
  Իբրև վերջաբան ավելացնենք, որ Իրավա -քաղաքական նկատառումները Միջազգային իրավունքում առկա հայեցակարգերը (շարունակվող իրավախախտում, Jus\ Cogens, CERD կոնվենցիա) տեսականորեն և իրավաբանորեն ամուր հիմք են տալիս՝ Նախիջևանի հայաթափման ու մշակութային ցեղասպանության հարցերը բարձրացնելու համար։ Սակայն Երևանյան ռեժիմի կողմից դրանց չկիրառումը կամ պասիվությունը կարող է պայմանավորված լինել երկու տարբեր պատճառներով․

• 
  Գործող ռեժիմը որդեգրել է «խաղաղություն ամեն գնով» մոտեցում, ըստ որի՝ պատմական իրավունքների կամ խորհրդային շրջանի իրադարձությունների վերահանման իրավական գործընթացները իբրև դիտարկվում են որպես «տարածքային պահանջատիրություն» կամ խոչընդոտ ընթացիկ խաղաղության պայմանագրի բանակցություններում։
• ՀՀ դիվանագիտական և իրավական կառույցներում ըստ երևույթին բացակայում է երկարաժամկետ, ազգային շահերից ելնող հայեցակարգային պետական-ռազմավարությունը, ինչի հետե վանքով փաստաթղթավորված հսկայական ապացուցողական բազան (Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացում, տեղահանվածների վկայություններ) մնում է չօգտագործված։

2. Միջազգային և քրեական իրավունքի իմաստով Երևանյան ռեժիմի հանցակից լինելը Բաքվի ռեժիմի քաղաքական խաղերին,  ենթադրում է ուղղակի դիտավորություն կամ հանցագործության կատարմանը նպաստող գործողություն։

 Սակայն, «Անգործության» կամ «ռազմավարական հրաժարման» քաղաքական և պատմական տեսանկյունից, ազգապահպանության 

հիմնախնդրից ելնելով, հանրությունը և իրավաբանական համայնքը իրավասու են գնահատելու՝ արդյոք իրավական հնարավորություննե-րից հրաժարվելը կամ դրանք անտեսելը պետական շահերի անտեսում է, թե դիվանագիտական զսպվածություն։

3. Պետական պաշտոնական դիրքորոշումից անկախ՝ միջազգային իրավունքը հնարավորություն է տալիս, որ նման հարցերը բարձրացվեն նաև ոչ պետական դերակատարների կողմից․

• Աշխարհասփյուռ հայ իրավաբանական կազմակերպությունները կարող են անհատական կամ կոլեկտիվ հայցեր ներկայացնել միջազգային ատյաններ (օրինակ՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտե)՝ սեփականության և վերադարձի իրավունքի խախտման հիմքերով։
• Փաստահավաք խմբեր և փորձագիտական շրջանակներ. Նախիջևանի մշակութային ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ ապացույցների (արբանյակային լուսանկարներ, վիդեոարխիվներ) համակարգումը, որը
  
  
  հետագայում կարող է դրվել ցանկացած ապագա իրավական գործընթացի հիմքում։

Ուստի, «ժամանակային գործոնը» հաղթահարելու համար առաջնային է ոչ թե քաղաքական կամքի սպասումը, այլ անհերքելի իրավական-փաստահավաք թղթապանակի (Dossier) պատրաստումը, որը կիրառելի կլինի պատմական ու իրավական պատշաճ պահին։