Հայատյացությունը խաղաղության գլխավոր սպառնալիք

 

Ապշերոնի ռեժիմի պետականորեն հովանավորվող հայատյացությունը սոսկ ներքին խնդիր չէ, այլ ինստիտուցիոնալ քաղաքականություն՝ ուղղորդված Անկարայի և Կրեմլի տարածաշրջանային հավակնություններով։ Թուրքական ժողովուրդների հետ ոչ մի աղերս չունեցող Բաքվի ռեժիմը  վերածվել է արտաքին թելադրանքի գործիքի, որը դիտավորյալ բորբոքում է թուրք-հայկական երկդարյա էթնիկ թշնամանքը՝ բավարարելու իր ավտորի-տար հովանավորների շահերը։ Ժամանակակից աշխար-հաքաղաքական իրողություններում պետական մակարդակով արմատավորվող այս ատելությունը չի սահմանափակվում մեկ երկրով. այն վերածվում է պատերազմի վտանգի և ուղղակի սպառնալիք է միջազգային անվտանգությանը։  

Բաքվի կողմից ատելության արտահանումն արդեն իսկ հանգեցրել է տարբեր երկրներում հայ համայնքների դեմ վանդալիզմի և բռնության։ Այս քաղաքականությունը ներքին անվտանգության ուղղակի սպառնալիք է արևմտյան

ժողովրդավարությունների, այդ թվում՝ Միացյալ Նահանգների և Եվրոպայի համար, որտեղ համայնքները կողք կողքի են ապրում։ Առանձին միջադեպերը կարող են արագորեն վերածվել լայնածավալ սոցիալական և քաղաքական ապակայունացման։Սա տեղային հակամարտություն չէ, և այն չի սկսվել 2020 թվականին։ Արցախի դեմ 44-օրյա ինտերվենցիան Բաքվի՝ տասնամյակներ տևող համակարգային ագրեսիայի ամենածանր դրսևորումն էր, բայց ոչ սկիզբը։ Անկարայի և Կրեմլի աջակցությամբ սնվող այս քաղաքականությունն ունի խորը արմատներ և վտանգում է գլոբալ կայունությունը։

2020 թվականի եռակողմ հայտարարությունը չբերեց խաղաղություն. պատերազմը պարզապես վերափոխվեց հիբրիդային և սողացող ագրեսիայի։ Սյունիքի և Գեղարքունիքի վրա շարունակվող ռազմական ճնշումներն ու սահմանային սպառնալիքները ապացուցում են, որ լոկ թղթային զինադադարն անզոր է առանց ուժեղ միջազգային երաշխիքների և զսպման մեխանիզմների։Բաքվի կողմից ուժի կիրառմամբ սահմաններ վերաձևելու այս նախադեպը դուրս է գալիս տարածաշրջանի սահմաններից և ուղղակի հարված է կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգին։ Ռեժիմի գործողությունները պետք է դիտարկվեն համաշխարհային անվտանգության համատեքստում. ուժի անպատիժ կիրառումը խրախուսում է ավտորիտար այլ դերակատարների՝ խաթարելու գլոբալ կայունությունը։
  Տևական խաղաղությունը չի կարող կառուցվել անպատժելիության վրա։ Հայաստանի Հանրապետության ռազմավարական նպատակը ոչ թե էթնիկ թշնամանքի հավերժացումն է, այլ արդարության վրա հիմնված կայունության հաստատումը և ատելությունը որպես պետական գործիք կիրառող մեխանիզմների չեզոքացումը։Պատմության դասերը՝ Նյուրնբերգից ու Տոկիոյից մինչև Հարավսլավիայի և Ռուանդայի տրիբունալներ, փաստում են. միայն կրակի դադարեցումը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է անձնական քրեական պատասխանատվություն այն պաշտոնյաների նկատմամբ, ովքեր որոշումներ են կայացրել կամ իրագործել միջազգային հանցագործություններ։ Պետական դիրքը չի կարող ծառայել որպես վահան արդարադատությունից խուսափելու համար։Միևնույն ժամանակ, պատասխանատվությունը պետք է խիստ տարանջատվի հավաքական մեղքի կամ ազգային պատկանելության կանխավարկածից։ Այն պետք է հիմնվի բացառապես անհատական մեղքի, անհերքելի ապացույցների և միջազգային իրավունքի գերակայության վրա։
  Բաքվի այն պաշտոնյաները, ում պատերազմական հանցագործությունները, խոշտանգումներն ու բռնի տեղահանությունները հիմնավորված են ապացույցներով, պետք է կանգնեն ազգային կամ միջազգային դատարանների առաջ։ Սա վրեժ չէ, այլ կանխարգելման ռազմավարություն։ Անպատժելիությունը ծնում է նոր պատերազմներ, մինչդեռ անխուսափելի պատասխանատվությունը ապագա ղեկավարներին ստիպում է հասկանալ, որ ուժի կիրառումն ունի անձնական իրավական հետևանքներ։

   Օրինակներ, երբ գործող պետության ղեկավարները  կանգնել են միջազգային դատարանի առաջ։

• Սլոբոդան Միլոշևիչ (Սերբիայի նախագահ). Մեղադրվեց Բոսնիայում, Խորվաթիայում և Կոսովոյում ցեղասպանության, պատերազմական հանցագործությունների և էթնիկ զտումների (բռնի տեղահանությունների) կազմակերպման համար։ Նա մահացավ Հաագայի բանտախցում՝ դատավարության ընթացքում։
• Ռադովան Կարաջիչ և Ռատկո Մլադիչ (Բոսնիայի սերբերի քաղաքական և ռազմական ղեկավարները). Երկուսն էլ Սրեբրենիցայի կոտորածի և պատերազմ հրահրելու համար դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման։
  գործող պետության ղեկավարը կանգնեց միջազգային դատարանի առաջ։

Ռուանդայի միջազգային քրեական տրիբունալը սահմանեց չափազանց կարևոր նախադեպ՝ պատժելով ատելության քարոզչություն իրականացնողներին և քաղաքական հրձիգներին։ Ռուանդայի վարչապետ Ժան Կամբանդան դատապարտ-վեց ցմահ ազատազրկման 1994թ. ցեղասպանության ժամանակ իր քաղաքական դիրքն ու ատելության քարոզը չարաշահելու համար։«Հազար բլուրների» ռադիոյի ղեկավարները,մեդիամագնատներ Ֆերդինանդ Նահիմանան և Ժան-Բոսկո Բարայա-գվիզան դատապարտվեցին երկարամյա բանտարկության, քանի որ նրանց հիմնադ-րած ռադիոալիքը տարիներ շարունակ էթնիկ ատելություն էր սերմանում։ Դատա-րանն արձանագրեց, որ ատելության համակարգված քարոզչությունը ցեղասպանու-թյան և պատերազմի ուղղակի գործիք է։
       Լիբերիայի նախագահ Չարլզ Թեյլոր միջազգային դատարանի կողմից դատա-պարտվեց հարևան երկրում՝ Սիերա Լեոնեում)պատերազմ հրահրելու, ապստամբնե-րին զինելու և պատերազմական հանցագործություններին աջակցելու համար։ Նա դատապարտվեց 50 տարվա բանտարկության (այժմ պատիժը կրում է Մեծ Բրիտանիայում)։
   Հաագայի մշտական գործող Միջազգային Քրեական դատարանը մի քանի աղմկա-հարույց գործեր է քննել.
 -Կոնգոյի ռազմական առաջնորդ Թոմաս Լուբանգան դատապարտվել է 14 տարվա բանտարկության՝ մինչև 15 տարեկան երեխաներին զինվորագրելու և պատերազմի մեջ ներքաշելու համար։ Ուգանդայի «Տիրոջ դիմադրության բանակի» հրամանատար Դոմինիկ Օնգվեն  2021 թ. դատապարտվեց 25 տարվա բանտարկության՝ պատերազմական հանցագործությունների, բռնի տեղահանությունների և հալածանքների համար։

   Ծանր զրկանքներ կրած հայ ժողովուրդը պահանջում է արդար խաղաղություն, որը հիմնված է երեք հստակ սկզբունքների վրա.
խաղաղություն՝ առանց ուժի սպառնալիքի, արդարություն՝ առանց հավաքական վրեժի, և պատասխանատվություն՝ առանց անպատժելիության։
Խաղաղության օրակարգ որդեգրած Հայաստանի Հանրապետությունը չպետք է հրաժարվի իր իրավունքներից. իրական խաղաղությունը պահանջում է ագրեսիայի և համակարգված ատելության դիմաց պատասխանատվության մեխանիզմներ։«Խաղաղություն փնտրողը չպետք է հրաժարվի արդարությունից, իսկ արդարություն պահանջողը չպետք է կորցնի խաղաղության նպատակը»։Այս մոտեցումը Հայաստանի Հանրապետության  քաղաքականությունը հուզական դաշտից տեղափոխում է նոր աշխարհաքաղաքական ռեալիզմ, որտեղ ազգային շահը պաշտպանվում է կանխատեսելի կանոններով և ուժի արդյունավետ զսպմամբ։ Միայն այսպիսի համակարգը կկանխի տեղական պատերազմների ընդլայնումը և թույլ չի տա, որ հարավկովկասյան անպատժելիությունը վերածվի գլոբալ ագրեսիայի նախադեպի։