ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՆՉԸ

  Հայաստանը հարյուրամյակներ շարունակ  սեղմված է եղել Սասանյան Պարսկաստանի ու Բյուզանդիաի  միջև , հյուսիսից ենթարկվել է  խազարնե-րի, հյուսիսկովկասյան ցեղերի ու թյուր-քական ցեղերի արշավանքներին։  Այս միջավայրում ցանկացած այլ ժողովուրդ վաղուց կկորչեր անհետ։ Բայց Հայաստանը չմարեց։ Հայաստանի գոյատևման բանալին՝ հայ իշխանների պետական իմաստուն մտածողությունն էր:  Հենց  Բագրատունիների , Մամիկոնյանների, Սյունիների և այլոց  իշխանական տների  ճկուն, հաշվարկված և նույն պահին ռազմական ուժ ցուցադրելու ունակությունն է ր, որ Հայաստանի գոյությունը պահեց ահռելի ճնշումների տակ։ Հայ իշխանները հիանալի հասկացող էին քաղաքական ուժերի դինամիկան․ երբ ուժեղանում էին պարսիկները՝ Հայաստանը հանդես էր գալիս որպես նրանց հավատարիմ, բայց ինքնուրույնություն պահող մարզպանություն , երբ բյուզանդացիներն էին ուժեղանում՝ դիվանագիտական շրջադարձ էր լինում , իսկ երբ երկուսն էլ թուլանում էին՝  հայ իշխանները    ամբողջովին ինքնիշխան էին կառավարել մեր Հայրենիքը ։ ...

 Սույն վերլուծության տեսական հիմքում գտնվում է երջանկահիշատակ Արտակ Մովսիսյանի   «Հնագույն պետությունը Հայաստանում. Արատտա»,Եր., 1992թ. աշխատությունը, որը գիտական շրջանակներում շրջանառվող տարբեր կարծիքների համեմատ համարվում է առավել արժանահավատ: Մեր կարծիքով հեղինակը, հիմնվելով շումերական «Էնմերքար և Էնսուխքեշդաննա» դյուցազնավեպի քննության վրա, բավականին մոտեցել է բնակավայրի աշխարհագրական տեղադիրքի որոշմանը։  Անշուշտ,   Արրատան (ոչ թե «Արատտա») ո՛չ թե Իրանի տարածքում կամ Զագրոսների հյուսիսում և անգամ ՈՒրալում կամ Աֆղանստանում է գտնվում, այլ՝ Եփրատ–Արածանի ավազանում ։ 2. Տեղանունագիտություն և տեքստաբանական շտկում  Շումերաբաններ Ս. Քրամերն ու Կանեոսը ուսումնասիրել են վեպերգի ամբողջական փաստաթուղթը՝ 237 տողով ։ Ըստ մեր դիտարկման, Կանեոսը հրապարակել է 233 տող , թաքցնելով   4 տող ,  𒌨𒊏𒋫 ( Ar-ra-ta ) է  ,իսկ    «Aratta» տարբերակն՝  աղավաղված է և  անընդունելի   ։ Ըստ այլընտրանքային վերլուծության, հնչյունա...

  ՊԱՀՐԱՎ   ( ՂԱՅԵԲԱԼԻՇԵՆ, թորքերեն՝  ՂԱՅԻԲԱԼԸՔԵՆԴ) Անվան ծագումնաբանական, պատմաաշխարհագրական և ժողովրդագրական ուսումնասիրություն 1. Անվան ծագումը Պահրավը  ( Ղայեբալիշեն,  թորքերեն՝ Ղայիբալըքենդ ) տեղանունն իր արմատով սերում է արաբ. غيب ( ղայբ, ղայեբ ) բառից, որը նշանակում է «անտես», «աներևույթ», «գաղտնի աստվածային աշխարհ»։ Այս արմատին միացած -ալի / ալը / kənd բաղադրիչը ձևավորում է «անտեսին նվիրված վայր», «անտես ուժերին հավատացողների տեղ» իմաստը։ Գրաբարյան աղբյուրներում՝ մասնավորապես Ոսկեփորիկում և Հայկազյան նոր բառարանում , բառի հայերեն-աստվածաբանական համարժեքը ներկայացված է որպես «յոր անտես հաւատացեալ էին» , ինչը հաստատում է, որ հայ միջնադարյան աշխարհայացքը ճանաչել է «ղայբ»-ի հոգևոր–մետաֆիզիկական իմաստային շերտը։ Հավանական է, որ տեղանունը ձևավորվել է 7-րդ դարի վերջին՝ արաբական զորախմբերի անցման ժամանակաշրջանում, բնութագրելով Ջրաբերդի լեռնային գոգավորության մեկ իրապես անտեսանելի, ամպամած և անջգտի հատված։ Հետագայում անվանումը վերագրվել է և՛ բնակավայրին, և՛...

  Թուրքիայի նախագահի հայտարարությունը, ըստ որի «Բաքվիի անվտանգությունը Անկարայի անվտանգությունն է», ձևավորող ուղերձ է, որ տարածաշրջանում անվտանգային ճնշումը կարող է ավելի համադրված բնույթ կրել։ Հայաստանի համար սա նշանակում է, որ ցանկացած ադրբեջանական սպառնալիք կարող է ունենալ բարձրացված քաղաքական հովանավորում Անկարայի կողմից։ Այս կարճացված զեկույցը ներկայացնում է հիմնական վտանգները և դրանց կանխարգելման առաջնային ուղիները՝ հանրային քննարկումների լայն հնարավորություններ պահելով։ I. Վտանգների հիմնական գնահատում 1. Ռազմական և սահմանային վտանգներ Թուրքիայի աջակցությունը կարող է Բաքվի ռեժիմին տալ գործողություն-ների ազատություն՝ սահմանային սրացումներ, ճնշում և ուժի սպառնալիք։ Մնում է բարձր հավանականություն արագ, փոքրածավալ, բայց համակարգված էսկալացիաների։ 2. Քաղաքական և դիվանագիտական վտանգներ Թուրքիան կարող է միջազգային հարթակներում լոբբինգ իրականացնել՝ Հայաստանը մեկուսացնելու կամ ճնշելու համար։ Բաքվի  և Անկարայի մոտեցումների համադրվածությունը նվազեցնում է բանակցային ճկունությունը։ 3...

    1905 թ․ այսրկովկասյան հայ–թաթարական բախումները, որոնք հասան մինչև Նախիջևան, ոչ թե «պատահական ազգամիջյան ընդհարումներ» էին, այլ՝ ծրագրավորված գործողություններ, որոնք հետագայում դարձան Թուրքիայի և տարածաշրջանի թուրքական կենտրոնների պանթուրքական ցեղասպանական քաղաքականության առաջին գործնական փորձարկումը։ Նախիջևանի հայությունը դիտարկվում էր որպես բնական արգելք ՝ Ստամբուլից մինչև Կենտրոնական Ասիա ձգվող թուրանական լայնացման ճանապարհին։ Այդ պատճառով, ինչպես փաստում են ժամանակի պետական և արխիվային տվյալները, կայացվել էր որոշում՝ ցեղային ու կրոնական թիրախավորմամբ վերացնել տարածաշրջանի բնիկ հայությանը և աշխարհագրական տարածքը ենթարկել թուրքական վերահսկողության։ Պետականորեն կազմակերպված հանցագործություն Կոտորածների անմիջական կազմակերպիչն ու համակարգողը լինելով ցարական իշխանության կողմից նշանակված նահանգապետ Ալիխանով–Ավարսկին՝ համատեղելով ուժերը Իրանի Ատրպատականում գործող ծայրահեղական թուրքական կենտրոնների, Մակուի խաների ու բեկերի հետ, Նախիջևան բերեց միացյալ իսլամիստ–թուրքական զինվ...

Ժամանակակից Թուրքիան ձևավորվել է  հնագույն պետությունների և ազգերի բնօրրանների բռնի և հետևողական ոչնչացման հաշվին։ Այդ երկրներից շատերը կրել են անմիջական կապ հայերի, հույների և Հայկական լեռնաշխարհի այլ ժողովուրդների հետ։Դրանցից  ազգությամբ և լեզվով  հայերիս  մոտ են եղել. Լիդիա , Լիկիա , Իսավարիա , Պափլագոնիա , Կարիա , Պիսիդիա –  երկրները, որոնց լեզուները հայերենի ամենամոտ ճյուղերն էին։ Կիլիկիա – ամբողջ_միջնադարի ընթացքում հայկական հիմքով պետություն, որտեղ հայերը կազմում էին գերակշռող մեծամասնություն մինչև 1895-1923 թթ. թուրքերի կողմից հայերինկատմամաբ իրականացված ցեղասպանությունը։ Արմենիակ , Օսրոենե , Կորդուենա – հայերով խիստ ներկայացված երկրներ, երբեմն՝ Հայաստանի քաղաքական ազդեցության ներքո։ Պալեոբալկանյան երկրներ՝ ազգությամբ մոտ հույներին      Բիհինիա , Փրիգիա , Միսիա , Ֆրակիա – երկրներ, որոնց լեզուներն ու մշակույթը կապ էին պահում հույն ազգի վաղ շրջանի հետ։ Այլ կարևոր երկրներ Գալաթիա – կելտական ծագում ունեցող գալատների երկիր՝...

    Շ ոշ կամ Շոշու շենը  գտնվըմ ա Շուշի քաղաքան բդա արևելահարավ, հազիվ 4 , 24   կմ հըռէ մի պեցուր լանջի յիրա։  Շենին մի օրիշ անըմ էլ օնէ . « Թափանգրադ »։ Արցախեն լոխ շեներին մաչին մենակ շոշեցիք ըն   թափանը  շատ  մաքուր բիջյարըմ , տրա հետե էլ շենին ղաթըմը ասում ըն Թափանագրադ։  Համարյա  4.5 հազար տարէ առաջ ա տիրվալ Շոշ շենին հիմքերը :  Շենի Հյուսիսային ղոլին ծիքվըմ ա մի խոր ծոր, որի մեջավը հոսում ա մի կուճի վտակ ու թափվըմ ա Գարգարի գետի Շուշինկա վտակեն մաջը: Շոշ շենը շաը ընդարձակ տեղ է փոնըմ և ուրան անան հյուսիս գտնվող համարյա ­լոխ շիներքան միակ ճանապարհն ա բիդա Շուշի քաղաքը։ Շինըմաջըմը  մի էրկու կամարների յիրա հըստատված եկղցի յա   շին­ված  1655  թվին ։ Բնակիչների շատ խրեգ մասն ա բնիկ, որովհետև քոչյալըն Շուշի քաղաք: Շատերին  Սոթից յեկած  իշխան Պաղին ա  պերալ ուրան նհետ և բնակեցրալ ստեղ, մի քանի գեըդաստան էլ Ջրաբերդան ըն յեկալ։  19-րդ դարեն 20-ական թվականներին, շենըմը իլ...

        ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ             ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ԱՐՁԱԽԻ ՀԱՆՁՆԱԺՈՂԻ                        ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Արձախի բնիկ հայության իրավունքների պաշտպանության և միջազգային ներգրավման անհետաձգելի պահանջների վերաբերյալ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի Արձախի հանձնաժողովը, առաջնորդվելով  Արձախի  բնիկ  հայության անօտարելի ինքնիշխան և հավաքական իրավունքներով, ինչպես նաև միջազգային մարդասիրական և մարդու իրավունքների հիմնարար սկզբունքներով, ընդունում է ստորև  հրավիրում ՄԱԿ-ի, ԵԱՀԿ-ի, Եվրոպայի խորհրդի, Միջազգային դատարանի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և առաջադեմ միջազգային հասարակության ուշադրությունը հետևյալ փաստերի ու պահանջների վրա։                                 Նախաբան  2020թ. և 2023թ. ընթացքում Ադրբեջանի կողմից իրականացված համակա...