ՀՈՒՆԻՍԻ 22-Ը՝ ՈՉ ԹԵ ՄՈՌԱՑՈՒԹՅԱՆ, ԱՅԼ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿՑՄԱՆ ՕՐ

 

1941 թվականի հունիսի 22-ին Ազգային-ընկերվարական Գերմանիան հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա՝ բացելով մարդկության պատմության ամենաարյունալի պատերազմներից մեկի նոր փուլը։

Ամեն տարի այս օրը ն խորհրդային կայսրությունից անկախացած պետություններում, այդ թվում նաև ՀՀ-ում նշվում էր որպես հիշատակի և վշտի օր։ Սակայն հայ ազգի համար այդ օրը պահանջում է ոչ միայն հիշողություն, այլև պատմական խորքային ըմբռնում։

Մենք իրավունք չունենք մոռանալու, որ պատերազմի նախօրեին Հայաստանի ԽՍՀ-ն անկախ պետություն չէր։ 1920 թ. անունակ հայ քաղաքական գործիչների մեղքով  կործանվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը, իսկ հետագա տարիներին հայ ազգը ստիպված եղավ ապրել խորհրդային համակարգի պայմաններում։ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով հայկական պատմական տարածքների զգալի մասը դուրս մնաց Հայաստանի ԽՍՀ սահմաններից։ Նոր պայմաններին չհարմարված և նոր ռազմավարություն չմշակած եկեղեցին ենթարկվեց հալածանքների, հազարավոր մտավորական-ներ դարձան քաղաքական բռնաճնշումների զոհ, իսկ ազգային ինքնագիտակցությունը  բախվեց կոմունիստական  գաղափարական սահմանափակումների հետ։ Կարելի է այս ամենի մասին հազարավոր հատորներով գրքեր գրել:                         

Սակայն պատմական արդարությունը պահանջում է տեսնել նաև իրականության մյուս կողմը։

Խորհրդային Հայաստանը միայն պնակալեզ ու ազգատյաց մուղդուսիների քաղաքական ճնշումների պատմություն չէր։ Այդ տարիներին վերականգնվեց հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանությունից և պատերազմներից հյուծված հայ ազգի կենսունակությունը, կառուցվեցին քաղաքներ ու գործարաններ, ստեղծվեցին գիտական և մշակութային կենտրոններ, զարգացավ կրթությունը, ձևավորվեց արդյունաբերական տնտեսություն։ Սևանա լճի փրկությանն ուղղված ծրագրերը, Երևանի մետրոպոլիտենի կառուցումը, գիտության ու մշակույթի բազմաթիվ նվաճումներ նույնպես այդ ժամանակաշրջանի ժառանգության մասն են։

Նույնը վերաբերում է ԽՍՀՄ Հայրենական Մեծ Պատերազմի մասնակիցներին։ Պատերազմին մասնակցած 600.000 հայերից 66.802-ն արժանացել են պարգևների. 106 հայորդի արժանացել է ամենաբարձր՝ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման (Հ. Բաղրամյանը և օդաչու Նելսոն Ստեփանյանը՝ կրկնակի), 27-ը՝ Փառքի 3 աստիճանի շքանշանների, մյուս հայ մարտիկներն ու հրամանատարները պարգևատրվել են տարբեր շքանշաններով ու մեդալներով:

63 հայ գեներալներ ղեկավարել են խոշոր զորամիավորումներ՝ դիվիզիաներ, կորպուսներ, բանակներ, իսկ Հովհաննես Բաղրամյանը եղել է Մերձբալթյան առաջին ռազմաճակատի հրամանատարը:

 Հայրենական Պատերազմի ժամանակ մատուցած ծառայությունների արդյունքում բարձրագույն զինվորական՝ մարշալի կոչման է արժանացել 5 հայորդի: Ցավոք, տասնյակ հազարավոր հայեր չվերադարձան տուն։ Նրանք զոհվեցին ոչ թե պատմական սխալ-ների կամ քաղաքական պայմանագրերի համար, այլ իրենց ժամանակի իրակա-նության մեջ՝ պաշտպանելով այն Հայրենիքը, որտեղ ապրում էին իրենց ընտա-նիքները, երեխաներն ու ծնողները։

Մենք չպետք է հրաժարվենք նրանց հիշատակից միայն այն պատճառով, որ  խորհրդային վարչակարգը հայատյաց քաղաքականություն է իրակա-նացրել։ Զոհված հայ զինվորի հիշատակը և ոչ հայ քաղաքական համակարգի գնահա-տականը տարբեր հարցեր են։

Ուստի հունիսի 22-ը հայ ժողովրդի համար պետք է լինի ոչ թե պատմության մերժման կամ էլ կույր փառաբանության օր։ Այն պետք է լինի սթափ գնահատման օր։

Մենք պարտավոր ենք հիշել խորհրդային իշխանության սխալներն ու հանցագործություն-ները, որպեսզի երբեք չկորցնենք հայոց անկախ պետականությունը։ Բայց նույնքան պարտավոր ենք հարգել այն սերունդների աշխատանքն ու զոհաբերությունը, որոնք ապրել, ստեղծագործել և կռվել են մեզանից հեռու ժամանակաշրջանում։

Իր անցյալից հրաժարվող ժողովուրդը ապագա չի կառուցում։ Ապագա է կառուցում այն ժողովուրդը, որը կարողանում է իր պատմությունը տեսնել ամբողջությամբ՝ և՛ ցավերով, և՛ ձեռքբերումներով, և՛ սխալներով, և՛ հերոսություններով։  

Հունիսի 22-ը պետք է հիշեցնի մեզ մեկ պարզ ճշմարտություն. հայ ժողովրդի բարձրագույն արժեքը ոչ մի կայսրություն չէ՝ ո՛չ կարմիր, ո՛չ սպիտակ, ո՛չ սև։ Մեր բարձրագույն արժեքը Հայաստանի պետականությունն է, ազգային ինքնությունը և մեր ժողովրդի ազատ ապագան։