Արձախի ժողովրդագրական, տնտեսական և կրթական կապիտալի փաստարկներ

   

Արձախի Հանրապետության (ԼՂՀ) դեմ իրականացված ապշերոնյան ռեժիմի ագրեսիան, շրջափակումը և 2023 թ. սեպտեմբերի բռնի տեղահանումը  օրակարգից չեն հեռացնում Արձա- խի բնիկ հայության հավաքական իրավունքների, այդ թվում՝ ապշերոնյան օկուպացիոն ուժերի դուրս բերումից հետո  վերադարձի, սեփականության և կորսված ազգային հարստության փոխհատուցման հարցերը: Պաշտոնական վիճակագրական տվյալները փաստում են այն հսկայական կենսական, տնտեսական և մշակութային տարածքի՝ Արձախի ինքնահռչակ Հանրապետության մասին, որը հայաթափվել է Բաքվի ռասիստական ռեժիմի կողմից պետական մակարդակով իրականացված էթնիկ զտումների հետևանքով:
   Ընթերցողներին հիշեցնենք, որ Արձախի Հանրապետության անկախությունը կամ ինքնորոշ-ման իրավունքը, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, պաշտոնապես չի ճանաչվել ՄԱԿ-ի անդամ որևէ պետության կողմից։

Այնուամենայնիվ, տարիների ընթացքում հետխորհրդային տարածքում ձևավորված և մասամբ ճանաչված կամ չճանաչված (ինքնահռչակ) մի շարք հանրապետություններ պաշտոնապես ճանաչել են Արձախի անկախությունը և նույնիսկ հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ։ Ահա այդ հանրապետությունները.

• Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն (Մերձդնեստր) – Ճանաչել է Արձախի անկախությունը, և երկու հանրապետությունների միջև գործում էր առանց վիզայի ռեժիմ ու փոխադարձ ներկայացուցչություններ։

• Աբխազիայի Հանրապետություն – Պաշտոնապես ճանաչել է Արձախի անկախությունը։ Արձախի և Աբխազիայի միջև ստորագրվել են մի շարք միջկառավարական համաձայ-նագրեր։

• Հարավային Օսիայի Հանրապետություն – Նույնպես պաշտոնապես ճանաչել է Արձախի անկախությունը և սերտորեն համագործակցել է տարբեր ոլորտներում։

Կարևոր նշում. Այս երեք ինքնահռչակ պետությունները Արձախի հետ միասին ան դամակցում էին «Չճանաչված պետությունների համագործակցություն»  կամ հանրահայտ «ԱՊՀ-2» միավորմանը, որի շրջանակներում փոխադարձաբար ճանաչում էին միմյանց տարածքային ամբողջականությունն ու անկախությունը։

Բացի վերոնշյալ հետխորհրդային երկրներից, Արձախի անկախությունը կամ ինքնորոշման իրավունքը տարբեր տարիներին ճանաչվել է նաև ԱՄՆ-ի շուրջ 10 նահանգների (օրինակ՝ Կալիֆոռնիա, Ջորջիա, Ռոդ Այլենդ, Մասաչուսեթս և այլն), ինչպես նաև Ֆրանսիայի, Ավստրալիայի և այլ երկրների բազմաթիվ քաղաքային ու շրջանային խորհուրդների բանաձևերով։ Արձախի բնիկ հայության ինքնորոշման իրավունքը  ճանաչվել է նաև Արևմտյան Հայաստանի հանրապետության կողմից:

Ժողովրդագրական պատկերը և էթնիկ զտման ծավալները
 2014 թվականի տվյալներով՝ Արձախի Հանրապետության մշտական բնակչությունը կազ-մում էր 150,890 մարդ, որից ճնշող մեծամասնությունը՝ 150,533-ը, բնիկ հայեր էին (բնակչու-թյան ավելի քան 99.7%-ը): Տարածաշրջանում խաղաղ համակեցությամբ ապրում էին նաև փոքրաքանակ այլ ազգեր՝ 171 ռուս, 22 հույն, 21 ուկրաինացի, 12 վրացի և 6 թորք: Բնակչության 48.2%-ը տղամարդիկ էին, 51.8%-ը՝ կանայք, իսկ հանրապետությունում հաշվառված էր 41,011 կայացած տնտեսություն (ընտանիք):

Հետագա տարիների ագրեսիվ պատերազմների և ապօրինի շրջափակման հետևանքով՝ ըստ 2023 թվականի արձանագրված տվյալների, Արձախի հիմնական բնակչության թիվը նվազել էր՝ կազմելով 100,617 մարդ, ովքեր ի վերջո ենթարկվեցին ամբողջական բռնի տեղահանման: Այս թվերը միջազգային հանրության համար հստակ ապացույց են, որ տարածաշրջանից ամբողջությամբ ջնջվել է միատարր և դարավոր պատմություն ունեցող բնիկ քրիստոնյա բնակչություն:

Ազգային հարստության, անտառների և ընդերքի բռնազավթումը
Արձախի տնտեսության կայունության հիմքերից մեկը նրա հարուստ բնությունն ու ընդերքն էր: Երկրի տարածքի ավելի քան 36%-ը (շուրջ 160 հազար հեկտար) կազմում էին խիտ անտառները, որոնք հիմնականում տարածված էին Մարտակերտի, Մայրաբերդի (Ասկերանի), Դիզակի (Հադրութի) և Շուշիի շրջաններում՝ աչքի ընկնելով արժեքավոր ծառատեսակներով (կաղնի, բոխի, լորենի, հացենի, կեչի): Խաղողի, թթի և պտղատու այգիների տարածքը հասնում էր 4,950 հեկտարի: Այս ռեսուրսների կորուստը նշանակում է տասնյակ հազարավոր ընտանիքների զրկում իրենց ապրուստի միջոցներից, ինչպես նաև էկոլոգիական աղետի վտանգ՝ բռնազավթողների կողմից անխնա շահագործման պարագայում:

 Արձախի ընդերքը, թեև լիարժեք հետազոտված չէր, պարունակում էր ռազմավարական նշանա-կության մետաղական և ոչ մետաղական հանքավայրեր: Հայտնաբերված էին քարածխի երևա-կումներ Մարտակերտի շրջանի Մաղավուզ, Նարեշտար և Քոլատակ գյուղերի մոտ: Արձախի ընդերքը հարուստ է բազմամետաղների՝ ցինկի, կապարի, պղնձի, ոսկու, երկաթի հանքավայրե-րով (Մեհմանա, Դրմբոն, Գյուլաթաղ, Կուսապատ, Վանք, Ղազանչի, Ճաղատասար/Լիսագոր, Զարդանաշեն, Ցոր, Մաղավուզ, Խաչեն ու Տրտու գետերի միջագետք, Մռավի լանջեր): Շուշիի, Ստեփանակերտի և Քարագլխի մոտակայքում կային մարմարի և բազմերանգ կրաքարերի հարուստ պաշարներ, ինչպես նաև գրանիտի, բազալտի, տուֆի և ցեմենտի բարձրորակ հումք: Այսօր այս բոլոր տնտեսական միավորները հանդիսանում են Ապշերոնի ռասիստական ռեժիմի կողմից ապօրինի յուրացված սեփականություն, որի դիմաց միջազգային իրավունքը պահանջում է պատասխանատվություն:

   Կրթական համակարգի և կայացած հանրույթի կազմաքանդումը
 Արձախի սուվերենության և կայացած պետականության ամենախոսուն ապացույցը նրա կրթական համակարգն էր: Ինքնահռչակ հանրապետությունում գործում էր 219 ցերեկային հանրակրթական դպրոց և վարժարան, որոնցից 191-ը (87.2%) գտնվում էին գյուղական բնակավայրերում՝ ապահովելով հավասար կրթական իրավունք: Դպրոցների բաշխվածությունն ըստ շրջանների փաստում է կազմակերպված կյանքի մասին.

• Քաշաթաղի շրջան՝ 51 դպրոց

• Մարտակերտի շրջան՝ 36 դպրոց

• Մոնթեբերդի (Մարտունու) շրջան՝ 36 դպրոց

• Մայրաբերդի (Ասկերանի) շրջան՝ 32 դպրոց

• Դիզակի (Հադրութի) շրջան՝ 25 դպրոց

• Շահումյանի շրջան՝ 16 դպրոց

• Մայրաքաղաք Ստեփանակերտ՝ 14 դպրոց

• Շուշիի շրջան՝ 9 դպրոց

Այս դպրոցներում սովորում էր 20,913 աշակերտ, և դասավանդում՝ 4,942 ուսուցիչ (որոնց 80.5%-ը կանայք էին): Բացի այդ, գործում էին 4 պետական միջին մասնագիտական հաստատություններ (2,068 ուսանող) և 5 բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ (4,677 ուսանող): Գիտական կյանքը ներառում էր մագիստրատուրա (870 մարդ) և ասպիրանտուրա (67 մարդ)` հիմնականում տնտեսագիտության, իրավագիտության և պատմության ճյուղերում:

Այսպիսով, Ապշերոնի ռասիստական վարչակարգը ոչ թե «տարածք է ազատագրել», այլ կազմաքանդել է կայացած, ինքնաբավ, բարձր կրթական և գիտական մակարդակ ունեցող արևմտյան արժեհամակարգերով ղեկավարվող ժողովրդավարական հանրույթ:

 Կարո՞ղ է արձախահայությունը  այս տվյալները դարձնել ներուժ
                  (ռազմավարական ուղիներ)

Այս վիճակագրությունը սոսկ անցյալի հիշողություն չէ, այլ իրավաքաղաքական գործիքակազմ: Ահա հիմնական ուղիները, թե ինչպես կարող են Արձախի անունակ ղեկավարությունը, ձևավորվելիք համայնքները,  և Արևնտյան Հայաստանի Հանրապետության իրավապաշտ-պաններն օգտագործել այս տվյալները ներկայիս աշխարհաքաղաքական պայմաններում.

1. Էթնիկ զտման իրավական ձևակերպում (Միջազգային դատարաններում).

   • Ինչպես օգտագործել: 2014թ. (150,000+) և 2023թ. (100,000+) թվերի համադրումը ցույց է տալիս, որ Ապշերոնի ռասիստական ռեժիմի հայտարարած «ինտեգրման» քաղաքականությունը կեղծիք էր: Բնակչության 99.7%-ի փաստացի բռնի վտարումն  ինքնաիշխան Արձախի Հանրապետությունից հանդիսանում է ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանում (ICJ) և ՄԻԵԴ-ում Բաքվի ֆաշիստական ռեժմի դեմ «էթնիկ զտումների» և «մշակութային ցեղասպանու-թյան» անվիճելի ապացույց:

2. Կոլեկտիվ և անհատական սեփականության իրավունքի պաշտպանություն և փոխհատուցում.

   • Ինչպես օգտագործել: Հոդվածում նշված 41,011 տնտեսությունները (ընտանիքները) ունեն անժամկետ սեփականության իրավունք իրենց հողերի և տների նկատմամբ: 4,950 հա այգիների և հանքավայրերի տվյալները հիմք են հանդիսանում միջազգային արբիտրաժային դատարաններում Ապշերոնի ռասիստական ռեժիմի դեմ տնտեսա-կան հայցեր ներկայացնելու համար՝ պահանջելով կորսված եկամուտների և ունեց-վածքի փոխհատուցում:

3. Ապօրինի տնտեսական շահագործման դատապարտում (Economic Warfare).

   • Ինչպես օգտագործել: Քանի որ հոդվածում հստակ նշված են հանքավայրերի վայրերը (Դրմբոն, Մաղավուզ, Մեհմանա և այլն), արձախահայության լեգիտիմ ներկայացուցիչները կարող են մոնիթորինգի ենթարկել արտասահմանյան (օրինակ՝ բրիտանական կամ այլ) ընկերությունների գործունեությունն այդ հանքերում: Ցանկացած օտարերկրյա ներդրում այս վայրերում Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի Արձախի հանձնաժողովի կողմից  որակ-վում որպես ապօրինի հանքարդյունաբերություն Ապշերոնի ռասիստական ռեժիմի կողմից Արձախի Հանրապետության բռնազավթված տարածքներում;  Սա թույլ է տալիս միջազգային պատժամիջոցների հայցեր ներկայացնել այդ ընկերությունների դեմ:

4. Կրթական և մշակութային իրավունքների խախտում (UNESCO-ի հարթակ).

   • Ինչպես օգտագործել: 219 դպրոցների, 5 բուհերի և շուրջ 25,000 սովորողների կրթական իրավունքի զրկումը ՄԱԿ-ի և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կոնվենցիաների կոպտագույն խախտում է: Այս տվյալներով կարելի է ձևավորել հատուկ զեկույցներ՝ ցույց տալու համար, որ Ադրբեջանը ոչնչացրել է ոչ միայն քարե հուշարձանները, այլև կրթական ինստիտուցիոնալ համակարգը, ինչը «դեպոպուլյացիայի» (հայաթափ-ման) քաղաքականության մաս է:

5. Արևմտյան և աշխարհաքաղաքական լոբբինգ
               (Վերադարձի իրավունք).

   •   Երբ ԱՄՆ-ի և Եվրամիության տարբեր բանաձևերում խոսվում է արձախահայերի՝ «միջազգային երաշխիքներով վերադարձի իրավունքի» մասին, այս վիճակագրու-թյունը պետք է դրվի բանակցային սեղանին: Ցույց տալու համար, որ խոսքը ոչ թե պարզապես փախստականների խմբի, այլ ինքնահռչակ, թեկուզ և չճանաչված, կազ-մակերպված վարչատարածքային կյանքով (8 շրջաններով, դպրոցներով ու տնտեսու-թյամբ) ապրող բնիկ հայ ազգի մասին է, որի ինքնակառավարման իրավունքը պետք է վերականգնվի: