ՏԻԳՐԱՆ Բ ՄԵԾԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՏԻՐԱԿԱԼՆԵՐԻ ՇԱՐՔՈՒՄ
Աշխարհակալության գաղափարը պատմության մեջ
Մարդկության պատմության ընթացքում պարբերաբար ի հայտ են եկել այնպիսի պետական գործիչներ, որոնց հաջողվել է հաղթահարել իրենց ժամանակաշրջանի քաղաքական մասնատվածությունը և ստեղծել բազմազգ ու բազմամշակութային աշխարհակալություններ։ Նման տիրակալները ոչ միայն ընդարձակել են իրենց պետությունների սահմանները, այլև վերափոխել են ամբողջ տարածաշրջանների քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքը։
Հին Արևելքում այդպիսի գործիչ էր Կյուրոս Մեծը, որը հիմնադրեց Աքեմենյան
Սակայն համաշխարհային պատմության մեջ հաճախ ստվերված է մնում մեկ այլ անուն՝ Տիգրան Բ Մեծը, որի ստեղծած տերությունը մ.թ.ա. առաջին դարում դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր քաղաքական ուժը։
Կյուրոսը, Ալեքսանդրը, Ասորեստանը և Հռոմը
Ասորեստանի կայսրությունը հիմնված էր ռազմական գերակայության և ենթակա ժողովուրդների նկատմամբ խիստ վերահսկողության վրա։ Նրա հզորությունը մեծապես ապահովվում էր ուժի ցուցադրությամբ, զանգվածային տեղահանություններով և կենտրոնացված վարչակարգով։
Կյուրոս Մեծի ստեղծած Աքեմենյան աշխարհակալությունն ավելի ճկուն էր։ Այն միավորում էր բազմաթիվ ժողովուրդների՝ պահպանելով նրանց ավանդույթների և հավատալիքների զգալի մասը։ Այս մոտեցումը հնարավորություն տվեց երկար ժամանակ պահպանել կայսրության ներքին կայունությունը։
Ալեքսանդր Մակեդոնացին աշխարհին ներկայացրեց մեկ այլ մոդել։ Նրա նվաճումները ռազմական հանճարի բացառիկ օրինակ էին, սակայն նրա ստեղծած կայսրությունը նրա մահից հետո արագորեն մասնատվեց։ Հռոմը, իր հերթին, կարողացավ համադրել ռազմական ուժը, իրավական համակարգը և պետական կառավարման բարձր կազմակերպվածությունը՝ դարեր շարունակ պահպանելով իր գերիշխանությունը։
Այս բոլոր աշխարհակալությունները մարդկության պատմության մեջ թողեցին խոր հետք։ Սակայն դրանց կողքին իր ուրույն տեղն ունի նաև Տիգրան Մեծի ստեղծած պետությունը։
Տիգրան Մեծի հայտնվելը համաշխարհային պատմության բեմում
Մ.թ.ա. առաջին դարի սկզբին Հայաստանը գտնվում էր երկու հզոր ուժերի՝ Հռոմի և Պարթևստանի միջև։ Նման պայմաններում փոքր պետությունների մեծ մասը սովորաբար վերածվում էր արտաքին ուժերի ազդեցության գոտու։
Տիգրան Մեծին հաջողվեց ընտրել այլ ճանապարհ։
Օգտվելով տարածաշրջանի քաղաքական փոփոխություններից՝ նա ոչ միայն ամրապնդեց հայկական պետականությունը, այլև ստեղծեց մի աշխարհակալություն, որի սահմանները ձգվում էին Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով և Կովկասից մինչև Միջագետքի ու Ասորիքի հարավային շրջաններ։
Կարճ ժամանակահատվածում Հայաստանը վերածվեց այնպիսի քաղաքական ուժի, որի հետ ստիպված էին հաշվի նստել թե՛ Հռոմը, թե՛ Պարթևստանը և թե՛ տարածաշրջանի մյուս պետությունները։
Տիգրանի կայսրության առանձնահատկությունները
Տիգրան Մեծի ստեղծած տերությունը տարբերվում էր իր ժամանակի բազմաթիվ աշխարհակալություններից։
Նախ՝ այն հիմնված չէր բացառապես ռազմական ուժի վրա։ Տիգրան Բ-ն միա-վորեց տարբեր ժողովուրդների տնտեսական և քաղաքական շահերը՝ ստեղծելով կայուն կառավարման համակարգ։
Երկրորդ՝ նրա կայսրությունը դարձավ Արևելքի և Արևմուտքի յուրահատուկ կամուրջ։ Հայոց արքան պահպանեց հայկական պետական ավանդույթները, սակայն միաժամանակ խրախուսեց հելլենական մշակույթի, քաղաքաշինության և առևտրի զարգացումը՝ այն դարձնելով հայկական հազարամյա քաղաքակրթության շարունակությունը։
Երրորդ՝ Տիգրանը բացառիկ հաջողությամբ համադրեց ռազմական, քաղաքական և դիվանագիտական գործիքները։ Նրա հաղթանակները ոչ պակաս նշանակալի էին, քան նրա կարողությունը՝ պահպանելու պետությունը ամենածանր փորձությունների ժամանակ։
Ռենե Գրոսեի գնահատականը՝ որպես եվրոպական պատմագիտության 
վկայություն
Տիգրան Մեծի դերը բարձր է գնահատվել ոչ միայն հայկական, այլև եվրոպական պատմագիտության կողմից։
Ֆրանսիացի նշանավոր պատմաբան Ռենե Գրոսեն Տիգրանին համարում էր հելլենիստական դարաշրջանի ամենանշանավոր պետական գործիչներից մեկը։ Նրա գնահատմամբ՝ Տիգրան Մեծը Հայաստանը բարձրացրեց այնպիսի քաղաքական հզորության, որը բացառիկ երևույթ էր երկրի պատմության մեջ։
Գրոսեն հատկապես ընդգծում էր այն հանգամանքը, որ Տիգրանը կարողացավ համադրել արևելյան արքայական ավանդույթներն ու հելլենիստական քաղաքակրթության նվաճումները՝ ստեղծելով յուրօրինակ քաղաքական համակարգ։
Ֆրանսիացի պատմաբանի աշխատություններում Տիգրանը ներկայացվում է ոչ թե որպես տեղական նշանակության տիրակալ, այլ որպես համաշխարհային պատմության մասշտաբի պետական գործիչ, որի գործունեությունը վճռորոշ ազդեցություն ունեցավ Մերձավոր Արևելքի զարգացման վրա։
Տիգրան Մեծը, Չինգիզ խանը և Սուլեյման Մեծագործը
Հետագա դարերում համաշխարհային պատմությունը ճանաչեց ևս երկու մեծ աշխարհակալների՝ Չինգիզ խանին և Սուլեյման Մեծագործին։
Չինգիզ խանը ստեղծեց պատմության ամենամեծ ցամաքային կայսրություններից մեկը։ Նրա հաջողությունները հիմնված էին բացառիկ ռազմական կազմակերպվածության և արագաշարժության վրա։ Սակայն մոնղոլական աշխարհակալությունը հիմնականում ձևավորվեց նվաճումների միջոցով։
Տիգրան Մեծի քաղաքականությունը որոշ չափով այլ բնույթ ուներ։ Նա ոչ միայն նվաճում էր, այլև ձգտում էր կառավարման ընդհանուր համակարգի մեջ ներառել տարբեր ժողովուրդների և մշակույթների։
Սուլեյման Մեծագործը համարվում է Օսմանյան կայսրության հզորության գագաթնակետի խորհրդանիշը։ Սակայն նա ժառանգել էր արդեն ձևավորված գերտերություն։ Տիգրան Մեծի առանձնահատկությունն այն էր, որ նա ստիպված էր նախ ստեղծել այդպիսի աշխարհակալություն և միայն հետո հասցնել այն իր հզորության բարձրագույն աստիճանին։
Եզրակացություն
Համաշխարհային պատմության մեծ տիրակալների շարքում Տիգրան Մեծը զբաղեցնում է առանձնահատուկ տեղ։
Նա Կյուրոսի նման կարողացավ միավորել տարբեր ժողովուրդների, Ալեքսանդրի նման փոխեց տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը, Հռոմի նման կառուցեց ազդեցիկ պետական համակարգ, իսկ Չինգիզ խանի և Սուլեյման Մեծագործի նման իր պետությունը հասցրեց հզորության գագաթնակետին։
Սակայն նրա գլխավոր առանձնահատկությունն այն էր, որ նա ստեղծեց մի աշխարհակալություն, որը միաժամանակ հենվում էր հայկական պետական
ավանդույթի վրա և ծառայում էր որպես կամուրջ Արևելքի ու Արևմուտքի միջև։
Այդ պատճառով Տիգրան Բ Մեծը պետք է դիտարկվի ոչ միայն որպես հայկական պատմության մեծագույն արքաներից մեկը, այլև որպես համաշխարհային պատմության ամենանշանավոր տիրակալներից մեկը, որի ժառանգությունը շարունակում է հետաքրքրել պատմաբաններին այսօր և կհետաքրքրի նաև վաղը։
Комментарии
Отправить комментарий