Հախարծինի սրբավայրի մոռացված պատմության հետքերով
Սակայն գոյություն ունեն նաև այլ տեսակետներ, որոնց համաձայն սրբավայրի իրական պատմությունը շատ ավելի հին է և հասնում է նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջաններին։
Մեր ուսումնասիրությունների համաձայն՝ «Հաղարծին» անվանումը կարող է լինել ավելի ուշ շրջանի ձևափոխված տարբերակ։ Ըստ մի շարք հետազոտողների՝ սկզբնական անվանումը եղել է Հախարծին,և անվան հետագա փոփոխությունները պայմանավորված են եղել պատմական և գաղափարական գործընթացներով։
Պաշտոնական բացատրության համաձայն՝ սրբավայրի անվանումը կապված է արծվի հետ։ Ըստ ավանդության՝ համալիրի օծման ժամանակ արծիվ է ճախրել գլխավոր եկեղեցու գմբեթի վրա, և այդ իրադարձությունից էլ առաջացել է «Հաղարծին» անվանումը՝ «հաղ» (խաղ) և «արծին» (արծիվ) բառերի համադրությամբ։
Սակայն այլընտրանքային մեկնաբանությունների շրջանակում շրջանառվում են նաև այլ վարկածներ։ Ըստ դրանցից մեկի՝ անվանումը կարող է կապված լինել Հաղթածին ձևի հետ, որը իր հերթին առնչվում է հնագույն աստվածային համակարգի կերպարներին։ Ըստ Ռուբեն Գրիգորյանի խմբի դաշտային աշխատանքների տեսակետի ՝ անվան հիմքում ընկած է Սուրբ Դից Հախարի անունը, իսկ սրբավայրը սկզբնապես եղել է նրան նվիրված պաշտամունքային կենտրոն։
Այս տեսակետի օգտին որպես կարևոր փաստարկ ներկայացվում է սրբավայրի պատերից մեկի վրա պահպանված բարձրաքանդակը։ Մեր մեկնաբանությամբ՝ քանդակի կենտրոնում պատկերված է հենց Հախարծինի սրբավայրի մանրակերտը, որի վերևում թևատարած արծիվ է։ Այդ պատկերն ընկալվում է որպես Արարչի կամքի և աստվածային հովանավորության խորհրդանիշ։
Պաշտոնական պատմագիտության համաձայն՝ ներկայում պահպանված համալիրի հիմնական շինությունները կառուցվել և վերակառուցվել են X–XIII դարերում։ Հայտնի է, որ Հայոց արքայից արքա Սմբատ Բ Բագրատունի-ի հովանավորությամբ սրբավայրը դարձել է կարևոր հոգևոր և մշակութային կենտրոն։ Ըստ Կիրակոս Գանձակեցի-ի հաղորդումների՝ այն միջնադարում մեծ հեղինակություն է վայելել։
XI դարում սրբավայրը մեծ վնասներ է կրել սելջուկյան արշավանքների հետևանքով։ XII դարում այն վերանորոգվել է և կրկին դարձել տարածաշրջանի կարևոր կրոնական կենտրոն։ XIII դարում իրականացվել են նոր շինարարական աշխատանքներ, որոնց արդյունքում ձևավորվել է մեզ հասած ճարտարապետական համալիրը։
Այսօր սրբավայրն ընդգրկում է չորս եկեղեցի, գավիթներ, սեղանատուն, աղոթարաններ, խաչքարեր և արքայական դամբարան։
Համալիրի ամենահին կառույցը համարվում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, որի կառուցման ստույգ թվականը հայտնի չէ։ Նրա հարևանությամբ գտնվում են Կաթողիկե և Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցիները, իսկ գլխավոր կառույցներից մեկը Աստվածածին եկեղեցին է, որի արևելյան ճակատին պահպանված բարձրաքանդակը շարունակում է մնալ բազմաթիվ մեկնաբանությունների առարկա։
Առանձնահատուկ արժեք ունի նաև սեղանատունը, որը հայկական աշխարհիկ
ճարտարապետության լավագույն նմուշներից է։ Նրա կառուցման վերաբերյալ պահպանված արձանագրությունները վկայում են XIII դարի շինարարական գործունեության մասին։
Հախարծինի սրբավայրի վերաբերյալ մեր հետազոտությունները դեռևս շարունակվում են։ Դաշտային աշխատանքների, վիմագրական նյութերի և ճարտարապետական մանրամասների համադրման արդյունքում հնարավոր կլինի առավել ամբողջական պատկեր կազմել այս հնագույն կենտրոնի ծագման, անվան և իրական պատմության վերաբերյալ։
Հոդվածի հիմքում ընկած են «Դիվան հայ վիմագրության» ժողովածուն, հրապարակված պատմական աղբյուրները և մեր հետազոտական խմբի դաշտային աշխատանքների արդյունքները։
Комментарии
Отправить комментарий