Ի՞ՆՉ Է ԿՈՐՑՆՈՒՄ ՊԱՏՄԱ- ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՀՐԱԺԱՐՎԱԾ ԱԶԳԸ

 Պատմական հիշողության գինը և պետության պատասխանատվությունը

«Պետությունները կործանվում են ոչ միայն այն ժամանակ, երբ կորցնում են տարածքներ։ Նրանք սկսում են կորցնել ապագան այն ժամանակ, երբ դադարում են պաշտպանել իրենց պատմական հիշողությունը»։

Այս միտքը հատկապես արդիական է այն ժողովուրդների համար, որոնց պատմությունը ձևավորվել է ոչ միայն պետական սահմանների, այլև հազարամյակների մշակութային ներկայության միջոցով։ Այդպիսի ժողովուրդներից է հայ ժողովուրդը, որի պատմական ժառանգությունը տարածված է ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս սահմաններում, այլև Նախիջևանում, Արձախում, Արևմտյան Հայաստանում և հայկական քաղաքակրթության բազմաթիվ այլ օջախներում։

Մշակութային ժառանգությունը պարզապես անցյալի հիշատակ չէ։ Այն ժողովրդի պատմական ներկայության նյութական վկայությունն է, ինքնության փաստաթուղթը, հիշողության կենդանի շտեմարանը։ Երբ ոչնչացվում է եկեղեցին, խաչքարը, տապանաքարը կամ պատմական բնակավայրը, վտանգվում է ոչ միայն քարը, այլև այդ քարի մեջ ամփոփված պատմական հիշողությունը։

Նախիջևանը՝ որպես պետական մտածողության փորձաքար           

   Հայագետ և նախիջևանագետ Արգամ Այվազյանը տարիներ շարունակ բարձրաձայնում է այն խնդիրը, որ Հայաստանի պետական քաղաքականության մեջ Նախիջևանի հայկական մշակութային ժառանգության հարցը գործնականում դուրս է մնացել առաջնահերթությունների շրջանակից։

Նրա ներկայացմամբ՝ 1998–2006 թվականներին Նախիջևանում իրականացվել է հայկական մշակութային հետքի համակարգված ոչնչացում։ Խոսքը վերաբերում է հազարավոր հայկական եկեղեցիների, վանքերի, խաչքարերի, տապանաքարերի, կամուրջների, բնակավայրերի մնացորդների և այլ հուշարձանների վերացմանը։ Առանձնապես խորհրդանշական է Հին Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացումը, որը միջազգային բազմաթիվ հետազոտողների կողմից

 գնահատվել է որպես մշակութային ժառանգության կանխամտածված ոչնչացման օրինակ։

Արգամ Այվազյանի հաշվառումների համաձայն՝ Նախիջևանում արձանագրվել էին շուրջ 27 հազար տարբեր տեսակի հայկական հուշարձաններ և պատմամշակութային օբյեկտներ։ Թիվը կարող է դառնալ մասնագիտական քննարկումների առարկա, սակայն անվիճելի է գլխավոր փաստը՝ Նախիջևանում հայկական մշակութային ներկայության հսկայական շերտը մեծ մասամբ վերացվել է։

Սակայն խնդիրը միայն ոչնչացված հուշարձանները չեն։

Ավելի կարևոր հարց է առաջանում. ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ պետությունը բավարար հետևողականությամբ չի զբաղվում այդ ժառանգության փաստագրմամբ, պահպանմամբ և միջազգային ներկայացմամբ։

Այդ դեպքում.

• կորսվում են պատմական ապացույցները,
• թուլանում է գիտական հետազոտությունների հիմքը,
• միջազգային օրակարգից դուրս է մնում խնդիրը,
• ապագա սերունդները ստանում են ավելի աղքատ փաստական ժառանգություն,
• հակառակ պատմական նարատիվները ավելի հեշտ են տարածվում միջազգային հարթակներում։

Խնդիրը միայն Նախիջևանին չի վերաբերում։ Այն նույնքան վերաբերում է Արձախին, Արևմտյան Հայաստանին և ընդհանրապես Հայկական լեռնաշխարհի ուղջ քաղաքակրթական ժառանգությանը։

Միջազգային փորձը. պետությունները չեն հրաժարվում իրենց հիշողությունից

Մշակութային ժառանգության պաշտպանության հարցը բացառապես հայկական խնդիր չէ։

Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տասնամյակներ շարունակ պետական մակարդակով որոնում, փաստագրում և վերադարձնում է կորցրած մշակութային արժեքները։ Մինչ օրս գործում են պետական հանձնաժողովներ, որոնք զբաղվում են պատերազմի տարիներին կորցրած մշակութային արժեքների ճակատագրով։

Հունաստանը ավելի քան երկու դար շարունակ միջազգային մակարդակով առաջ է մղում Պարթենոնի մարմարների վերադարձի հարցը։ Թեև խնդիրը դեռևս ամբողջությամբ լուծված չէ, այն երբեք չի դուրս եկել ազգային օրակարգից։

Իտալիան ստեղծել է մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասնագիտացված ստորաբաժանումներ, որոնք ամբողջ աշխարհում որոնում և վերադարձնում են ապօրինի դուրս բերված արվեստի գործերը։

Խորվաթիան և Բոսնիա և Հերցեգովինան պատերազմներից հետո իրականացրին ոչ միայն հուշարձանների վերականգնում, այլև դրանց մանրամասն փաստաթղթավորում և միջազգային իրավական գրանցում։

Ուկրաինան պատերազմի պայմաններում իրականացնում է հուշարձանների եռաչափ սկանավորում, արբանյակային մշտադիտարկում և վնասների թվային փաստագրում՝ ապագա վերականգնման և իրավական գործընթացների համար։

Իսրայելը տասնամյակներ շարունակ աշխարհի տարբեր երկրներում հավաքում, թվայնացնում և համակարգում է հրեական մշակութային ժառանգության մասին նյութերը՝ դրանք դիտարկելով որպես ազգային անվտանգության և ազգային հիշողության բաղադրիչ։

Այս օրինակները ցույց են տալիս մեկ պարզ ճշմարտություն. պետությունները չեն սահմանափակում իրենց մշակութային քաղաքականությունը միայն այն տարածքներով, որոնք տվյալ պահին գտնվում են իրենց վերահսկողության ներքո։

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից 

Մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը միայն բարոյական կամ պատմական պարտավորություն չէ։

Այն ամրագրված է միջազգային իրավունքի կարևոր փաստաթղթերով։

1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին պարտավորեցնում է պետություններին պաշտպանել մշակութային ժառանգությունը զինված հակամարտությունների պայմաններում։

1972 թվականի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային մշակութային և բնական ժառանգության կոնվենցիան մշակութային արժեքները դիտարկում է որպես ամբողջ մարդկության ժառանգություն։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և միջազգային իրավունքի շրջանակներում ձևավորվել է նաև այն սկզբունքը, ըստ որի մշակութային արժեքների կանխամտածված ոչնչացումը կարող է դիտարկվել ոչ միայն մշակութային, այլև մարդասիրական իրավունքի խախտման համատեքստում։

Հետևաբար մշակութային ժառանգության հարցը վաղուց դուրս է եկել միայն պատմաբանների հետաքրքրության շրջանակից և դարձել է միջազգային իրավունքի, անվտանգության և հանրային քաղաքականության խնդիր։

Ինչպե՞ս է պետությունը պաշտպանում նույնիսկ այն ժառանգությունը, որը չի վերահսկում

Ժամանակակից աշխարհում մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը վաղուց այլևս չի սահմանափակվում հուշարձանի ֆիզիկական պահպանությամբ։

Պետությունը կարող է.

• ստեղծել ամբողջական թվային արխիվներ,
• իրականացնել եռաչափ մոդելավորում,
• օգտագործել արբանյակային մշտադիտարկում,
• ֆինանսավորել գիտական հետազոտություններ,
• հավաքագրել մասնավոր արխիվները,
• ստեղծել բաց տվյալների բազաներ,
• ներգրավել երիտասարդ մասնագետների,
• զարգացնել սփյուռք-հայրենիք գիտական համագործակցությունը,
• պատրաստել բազմալեզու հրատարակություններ,
• ձևավորել միջազգային իրավական փաստաթղթերի մշտական բազա։

Այս գործիքները չեն պահանջում տվյալ տարածքի քաղաքական վերահսկողություն։ Դրանք պահանջում են միայն պետական կամք և ռազմավարական մտածողություն։

Հայաստանի Հանրապետության պատմամշակութային ժառանգության ազգային ռազմավարություն

ՀՀ-ի համար հնարավոր ազգային ռազմավարությունը կարող է հիմնվել հետևյալ տասը սկզբունքների վրա.

1. Նախիջևանի ամբողջական թվային արխիվ։
2. Արձախի մշակութային ժառանգության միասնական ռեգիստր։
3. Արևմտյան Հայաստանի հուշարձանների համահայկական շտեմարան։
4. Պետական ֆինանսավորմամբ գիտական ծրագրեր։
5. Մասնավոր արխիվների պետական ձեռքբերում և պահպանում։
6. Արհեստական բանականությամբ ոչնչացված հուշարձանների թվային վերակառուցում։
7. Բազմալեզու էլեկտրոնային հանրագիտարան։
8. Միջազգային իրավական փաստաթղթերի մշտական պատրաստում։
9. Համագործակցություն աշխարհասփյուռ հայության գիտական կենտրոնների հետ։
10. Մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը որպես ազգային անվտանգության բաղադրիչ։

Եզրակացություն

Պետության հասունությունը չափվում է ոչ միայն բանակով, տնտեսությամբ կամ դիվանագիտությամբ։

Այն չափվում է նաև նրանով, թե որքան հետևողականորեն է նա պաշտպանում իր պատմական հիշողությունը։

Ոչնչացված հուշարձանը միշտ չէ, որ հնարավոր է վերականգնել։ Սակայն հնարավոր է պահպանել դրա լուսանկարը, չափագրությունը, քարտեզը, գիտական նկարագրությունը, իրավական փաստարկը և պատմական հիշողությունը։

Երբ նույնիսկ այդ աշխատանքը չի կատարվում, վտանգվում է ոչ միայն անցյալը, այլև ապագան։

Որովհետև մշակութային ժառանգությունը քարերի հավաքածու չէ։ Այն ժողովրդի պատմական ինքնության նյութական արտահայտությունն է։

Իսկ այն ազգերը, որոնք հրաժարվում են իրենց հիշողությունից, վաղ թե ուշ ստիպված են լինում պայքարել նաև իրենց ինքնության պահպանման համար։