Բաքվի գլխավոր միֆը Շուշիի մասին. իսկապե՞ս «մի բուռ զորք» էր գրավել քաղաքը

 

  Վերջին շրջանում հանրային դիսկուրսում հաճախ է շրջանառվում այն թեզը, թե իբր Շուշին ընկել է թշնամու ընդամենը «մի բուռ» կամ «փոքրիկ հատուկջոկատային խմբերի» գրոհի հետևանքով, և որ քաղաքը հնարավոր էր հեշտությամբ պաշտպանել։

Սակայն ռազմական գիտության, օպերատիվ արվեստի և տեղանքի տակտիկական վերլուծությունը բացահայտում է բոլորովին այլ պատկեր։

1. Հրամանատարի կոչումն ու օպերացիայի մասշտաբը

Համացանցում հայտնված կադրերում ակնհայտ երևում է թշնամու հատուկ նշանակության ուժերի հոծ ստորաբաժանումների մագլցումը Շուշիի ժայռերով։

Հիքմեթ Միրզոևի կոչումը. Օպերացիան անմիջականորեն ղեկավարում էր Հատուկ նշանակության ուժերի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ (այն ժամանակ՝ գեներալ-լեյտենանտ) Հիքմեթ Միրզոևը։

Զորամիավորման մասշտաբը. Ռազմական աստիճանակարգում գեներալ-լեյտենանտի կամ

գեներալ-գնդապետի կոչում ունեցող հրամանատարը երբեք չի ղեկավարում վաշտ (100-150 մարդ) կամ գումարտակ (400-800 մարդ)։ Աշխարհի առաջատար բանակներում (ԱՄՆ, ՌԴ, ՆԱՏՕ) նման կոչում ունեցող սպաները ղեկավարում են առնվազն բանակային կորպուս, բանակ կամ դիվիզիա բազմաֆունկցիոնալ խմբավորումներ (10,000 – 25,000+ անձնակազմ):

2. Միջազգային կոալիցիա և բազմաուղիղ ներթափանցում

Գրոհն ընթանում էր բնական բոլոր խոցելի ուղղություններով միաժամանակ՝ ներգրավելով տարբեր երկրների հատուկ պատրաստվածություն անցած ստորաբաժանումներ.

Ճեղքման երթուղիներն ու ուժերի տեղաբաշխումը.

Քարին տակ – Վերին Հանգստարան. Թուրքական և պակիստանյան հատուկ նշանակության ուժերի (ՀՆՇ) հարվածային խմբեր,

Ռուսեն աղբյուր / Գյավուր ղալա. Ապշերոնյան «Յաշմա» էլիտար հատուկջոկատայինների առաջխաղացում, որոնք մարտերով մտան Շուշիի վերնամաս,

Այլ ուղղություններ. Կաշկառի ժայռեր, Քառասուն աստիճանի արահետ, Գայլի քարանձավ, Հունոտի կիրճ (Հարամ ջուր) և Հադրութ–Լիսագոր–Շուշի ճանապարհային հատված։

Ներսից և դրսից միաժամանակյա հարված.

Դեռևս բացահայտ գրոհից առաջ թշնամու դիպուկահարներն ու ՀՆՈւ ջոկատները մտել էին քաղաք և դիրքավորվել բարձրահարկ շենքերի տանիքներում։

Գրոհի պահին նրանք թիկունքից կրակ էին բացում ակտիվություն ցուցաբերող պաշտպանների, հրամանատարների և կապավորների վրա՝ քաղաքի ներսում ստեղծելով կառավարման կաթվածահարում և բարոյահոգեբանական ճնշում։

Կրակային և օդային աջակցություն. Թշնամու հետևակային ստորաբաժանումները գործում էին ԱԹՍ-ների (Bayraktar TB2, Harop), արտիլերիայի և ծանր զրահատեխնիկայի անսահմանափակ աջակցության տակ։

3. Կարո՞ղ էր արդյոք Շուշին հետ մղել դիվիզիայի մասշտաբի գրոհը

Ռազմական տեսության համաձայն (օրինակ՝ Clausewitzian strategy կամ ՆԱՏՕ-ի պաշտպանական դոկտրիններ)՝ լեռնային բնական ամրոցը պաշտպանող կողմին տալիս է հսկայական առավելություն։

Ինչու՞ էր տեսականորեն հնարավոր հետ մղել.

Անվտանգության հարաբերակցություն. Լեռնային պաշտպանության ժամանակ 1:3 կամ նույնիսկ 1:6 հարաբերակցությունը հօգուտ հարձակվողի կարող է չեզոքացվել ճիշտ կազմակերպված պաշտպանության դեպքում։

Տակտիկական «սպանդանոցային գոտիներ» (Kill Zones). Կաշկառի, Քառասուն աստիճանի, Գայլի քարանձավի կամ Ռուսեն աղբյուրի նման նեղ արահետներով բարձրացող խմբերը խիստ խոցելի են։ Դրանք նախապես ականապատելու, դիպուկահարային կետեր, ավտոմատ նռնականետեր (ԱԳՍ-17) և ականանետային մարտկոցներ դիրքավորելու դեպքում հնարավոր կլիներ նվազագույն ուժերով կասեցնել ու նախճիրի ենթարկել առաջխաղացող էշելոնները։

Ինչու՞ դա չհաջողվեց (Ռազմավարական պատճառները).

Օդում լիակատար գերիշխանություն. ՀՕՊ համակարգերի չեզոքացումը թույլ տվեց թշնամուն օդից կաթվածահար անել պաշտպանների հրետանին։

Թիկունքային հաղորդակցության կորուստ. Շուշի-Լաչին և Շուշի-Ստեփանակերտ ճանապարհների վերահսկողության կորուստը հանգեցրեց պաշտպանների տակտիկական շրջափակմանը։

Համալիր պաշտպանական գծի և հակադիվերսիոն վերահսկողության բացակայություն. Անձնակազմի թվային անհամաչափությունը, քաղաքի ներսում նախապես տեղակայված դիպուկահարներին չնկատելն ու չչեզոքացնելը, ինչպես նաև կազմակերպված ռեզերվների բացակայությունը թույլ չտվեցին փակել բոլոր արահետներն ու բարձունքները։

Եզրակացություն

Շուշիի վրա գրոհել է ոչ թե «մի բուռ զորք», այլ Ապշերոնիի, Թուրքիայի, Պակիստանի և միջազգային վարձկանների/ՀՆՇ ստորաբաժանումներից կազմված դիվիզիա/կորպուսային մասշտաբի հզոր խմբավորում՝ գեներալ-գնդապետի անմիջական հրամանատարությամբ։

Շուշին ուներ բոլոր բնական և տակտիկական նախադրյալները նման գրոհը հետ մղելու համար, սակայն օդային գերիշխանությունը, ներսից դիվերսիոն կաթվածահարումը, կազմակերպչական բացթողումներն ու պաշտպանական համակարգված խորության բացակայությունը վճռեցին ճակատամարտի ելքը։