Երևանի և Բաքվի քաղաքականության համադրումը. Սոցիալական արդարության և ողջախոհության կոչ

   Փախստականների և բռնի տեղահանվածների նկատմամբ պետության վերաբերմունքը ոչ միայն սոցիալական, այլև ռազմավարական ու բարոյական հարց է: Այս համատեքստում ակնհայտ է դառնում երկու հակամարտ պետությունների որդեգրած մոտեցումների կտրուկ տարբերությունը, ինչը լուրջ մտահոգությունների տեղիք է տալիս.

1. Բաքվի մոտեցումը. Երկարատև աջակցություն և «Մեծ վերադարձի» ծրագիրը

• Ֆինանսական և սոցիալական աջակցություն. 1988 թվականից ի վեր Ապշերոնի ռեժիմը  տասնամյակներ շարունակ իր տեղահանվածներին տրամադրել է պետական աջակցության, արտոնությունների և ֆինանսական վճարների հատուկ համակարգ:

• 
  «Մեծ վերադարձի» ծրագիրը. Չնայած այս ծրագրի շուրջ առկա բողոքներին և դժգոհություններին (երբ իշխանությունները սպառնում են զրկել ֆինանսական աջակցությունից այն տեղահանվածներին, ովքեր հրաժարվում են տեղափոխվել Արձախի օկուպացված տարածքներ), ակնհայտ է, որ Բաքվի ռասիստական վարչակազմը տեղահանվածների հարցը պահում է պետական առաջնահերթությունների կենտրոնում և օգտագործում է լուրջ ֆինանսական ռեսուրսներ:

2. Երևանի քաղաքականությունը. Աջակցության կրճատում և հանրային տրամադրություններ

• Ֆինանսական աջակցության դադարեցում/կրճատում. Ի տարբերություն հարևան երկրի, ՀՀ-ում Արձախից բռնի տեղահանվածների համար նախատեսված սոցիալական և ֆինանսական աջակցության ծրագրերը կամ կրճատվում են, կամ կանգնեցվում, ինչը տեղահանվածներին կանգնեցնում է գոյատևման և արտագաղթի լուրջ սպառնալիքի առջև:

• «Արձախաֆոբիայի» դրսևորումներ. Մտահոգիչ է, որ սոցիալական ծրագրերի կրճատմանը զուգահեռ հանրային ու քաղաքական դիսկուրսում նկատվում են տեղահանված հայրենակիցների նկատմամբ խտրական վերաբերմունքի և թշնամանքի դրսևորումներ, ինչն անընդունելի է ցանկացած ժողովրդավարական և մարդասիրական պետության համար:

Միջազգային նորմերն ու այլ երկրների դրական պրակտիկան

ՀՀ-ի իշխանություններին ողջախոհության կոչ անելով, կարևոր ենք  հղում անել այն միջազգային սկզբունքներին, որոնք պարտադիր են բոլոր քաղաքակիրթ պետությունների համար.

1. Խտրականության արգելք (Non-discrimination). Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և ՄԱԿ-ի՝ «Երկրի ներսում տեղահանված անձանց ուղենշային սկզբունքները» (սկզբունք 18 և 24) արգելում են որևէ տեսակի խտրական վերաբերմունք, ատելության խոսք կամ սեգրեգացիա տեղահանվածների նկատմամբ:

2. Պետության պարտավորությունը՝ ապահովելու արժանապատիվ կյանք. ՄԱԿ-ի 1951թ. «Փախստականների կարգավիճակի մասին» կոնվենցիայի համաձայն՝ ընդունող պետությունը պետք է տրամադրի անհրաժեշտ սոցիալական ու տնտեսական աջակցություն՝ կանխելու համար աղքատությունն ու հարկադիր արտագաղթը:

3. Միջազգային դրական օրինակներ.

   • Գերմանիա (Llastenausgleichsgesetz). Երկրորդ աշխարհամարտից հետո պետությունը հատուկ օրենքով տասնամյակներ շարունակ ֆինանսական փոխհատուցում և բնակարանային աջակցություն տրամադրեց տեղահանված գերմանացիներին:

   • Կիպրոս (1974թ.-ից առ այսօր). Կիպրոսի հունական հատվածի իշխանությունները հատուկ հիմնադրամների միջոցով տասնամյակներ շարունակ տրամադրել են ամսական նպաստներ, էժան վարկեր և անվճար բնակարաններ հյուսիսից տեղահանված իրենց հայրենակիցներին:

Եզրահանգում. Սեփական տեղահանված հայրենակիցներին աջակցելը ոչ թե բարեհաճություն է, այլ պետության սահմանադրական, մարդասիրական և ազգային անվտանգության անմիջական պարտականությունը: Իշխանությունները պետք է վերանայեն ընթացիկ քաղաքականությունը, բացառեն ներհասարակական տրոհումը և ապահովեն երկարաժամկետ ու արժանապատիվ աջակցություն: