Ի՞նչ տեղի ունեցավ այդ 238 տարիների ընթացքում

 

2. 1590 թվականի օսմանյան պաշտոնական գրանցամատյանը՝ մինչև Մեծ սուրգունը

Սա հոդվածի ամենակարևոր փաստաթղթային հենարաններից մեկն է։

1590 թվականին Օսմանյան կայսրությունը կազմեց Երևանի  ընդարձակ հարկային-վարչական ընթարձակ գրանցամատյանը՝ ։ Այն ժամանակակից մարդահամար չէր, սակայն գրանցում էր գյուղերը, տնտեսությունները, հարկատուներին և բնակչության կրոնական պատկանելությունը։

Եվ հենց այս օսմանյան պետական փաստաթուղթն է ցույց տալիս, որ տարածաշրջանում հայկական բնակչությունը ոչ թե XIX դարում է հայտնվել, այլ արդեն XVI դարի վերջին կազմում էր բնակչության նշանակալի մասը։

Ավելին՝ Երևանի քաղաքի 1590 թվականի տվյալները հատկապես խոսուն են․ քաղաքում գրանցված էր մոտ 403 տնտեսություն, որոնցից միայն 29-ն էին մահմեդական։ Հաշվարկներով՝ քաղաքի բնակչության շուրջ 93 տոկոսը քրիստոնյա էր՝ հիմնականում հայ։

Այսպիսով, երբ այսօր փորձում են 1828 թվականի վիճակագրությունը ներկայացնել որպես Երևանի «բնիկության» ապացույց, պետք է հարց տալ․ ի՞նչ տեղի ունեցավ այդ 238 տարիների ընթացքում։

Պատասխանի առանցքային մասը գտնվում է հենց օսմանյան և սեֆյան ժամանակաշրջանների պատերազմների պատմության մեջ։

3. Շահ Աբբաս I-ի «Մեծ սուրգունը»՝ ոչ թե առասպել, այլ պետական քաղաքականություն

1603–1605 թվականների պատերազմը Երևանի և Նախիջևանի տարածաշրջանի պատմության շրջադարձային պահերից էր։

Պարսկական կողմի պաշտոնական պատմագիր Իսքանդար բեգ Մունշին՝ Շահ Աբբաս I-ի արքունի պատմագիրը, նկարագրում է սեֆյան բանակի նահանջի և բնակչության տեղահանման քաղաքականությունը։

Ժամանակակից հետազոտությունը, հիմնվելով նաև այս պարսկական աղբյուրի վրա, արձանագրում է, որ Շահ Աբբասի քաղաքականությունը ներառում էր ոչ միայն բնակչության տեղափոխում, այլև բնակավայրերի ու բերքի ոչնչացում՝ օսմանյան բանակին տարածքում պարենային և մարդկային ռեսուրսներից զրկելու նպատակով։ Encyclopaedia Iranica-ն նշում է, որ բնակչությունը, այդ թվում՝ տասնյակ հազարավոր հայեր, բռնի տեղափոխվեց դեպի Իրանի խորքերը։

Այսինքն՝ այստեղ գործ ունենք ոչ միայն «գաղթի», այլ պատերազմական նպատակով բնակչության համակարգված տեղահանության և տարածքի ապամարդկայնացման քաղաքականության հետ։

Հայ պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին նույն իրադարձությունը նկարագրում է շատ ավելի մանրամասն։ Նա վկայում է, որ Երևանի, Արարատյան աշխարհի և հարակից գավառների բնակչությունը ենթարկվեց բռնի տեղահանության։ Ժամանակակից գիտական ուսումնասիրությունները նույնպես հաստատում են, որ 1604–1605 թվականների «Մեծ սուրգունը» հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնագաղթի ամենախոշոր գործողություններից էր։

Այս իրադարձությունը միայն հայկական աղբյուրների հաղորդում չէ։

Այն արձանագրված է նաև սեֆյան պատմագրության մեջ։
    (շարունակելի)