Հատտուշան (Boğazköy)՝ լռեցված վկայություն Հայկական լեռնաշխարհի քաղաքակրթական առաջնության մասին

 

6. XIX դարի սկզբին պատկերը փոխվել էր, բայց սա արդեն հետևանք էր

Երևանի խանության վերջին տասնամյակներում մահմեդական բնակչության տեսակարար կշիռն իսկապես բարձր էր։

Encyclopaedia Iranica-ն նշում է, որ խանության բնակչության մոտ 80 տոկոսը մահմեդականներ էին՝ պարսիկներ, թյուրքական և քոչվոր խմբեր, ինչպես նաև քրդեր, իսկ հայերը կազմում էին մոտ 20 տոկոս։

Այս թիվը  որպես « ապշերոնյան տարածք էր» թեզ կիրառողները փաստորեն խոստովանում են, որ Բնիկ Հայերի Հայրենիքում բռնի ուժի կիրառմամ իրականացրել են ժողովրդագարական պատկերի փոփոխություն։

  Հատուկ թերուությամբ տառապողներին հիշեցնենք, որ  «մահմեդական» և «ադրբեջանցի» տերմինները նույնական հասկացություններ չեն։ Երկրորդ՝ Երևանի խանության մահմեդա-կան բնակչությունը  ներառում էր պարսիկների, քրդերի և տարբեր թյուրքական ցեղերի ներկայացուցիչների՝ բայց ոչ երբեք ադրբեջանցի։

Երրորդ՝ ոչ հայանպաստ  ժողովրդագրական պատկերը հայոց Հայրենիքում  ձևավորվել էր թուրք-պարսկական դարեր տևած պատերազմների, բռնի տեղահանությունների,բնիկ հայ ազգաբնակչության ոչնչացման և Իրաքի տարածքից տարաբնույթ թրքախոս ցեղերի վերա-բընակեցումների հետևանքով։

Եվ ամենակարևորը՝ բնակչության կրոնական կամ էթնիկական կազմը XVIII–XX դարերում չի կարող հետադարձ կերպով վերացնել հազարամյակների հայկական պատմական ներ-կայությունը։

7. 1827–1828 թվականների ռուսական պաշտոնական փաստաթղթերը

Այստեղ մենք ունենք մեկ այլ կարևոր աղբյուր՝ ռուսական պետական փաստաթղթերը։

1827 թվականի հոկտեմբերին ռուսական զորքերը գրավեցին Երևանը, իսկ 1828 թվականի փետրվարին կնքվեց Թուրքմենգետի պայմանագիրը։

Ռուսական զորքերի գլխավոր հրամանատար Իվան Պասկևիչի 1828 թվականի մայիսի 26-ի պաշտոնական զեկույցը կարևոր տեղեկություն է տալիս Իրանից հայերի տեղափոխության մասին։ Նա գրում է, որ հայ համայնքների ներկայացուցիչները դիմել էին ռուսական իշխանություններին՝ Ռուսաստանի տարածք տեղափոխվելու թույլտվություն ստանալու համար, և նշում է, որ պատերազմի հետևանքով ավերված ու սակավաբնակ տարածքներում հազարավոր քրիստոնյա ընտանիքների վերաբնակեցումը պահանջում էր կազմակերպված պետական օգնություն։

Սա կարևոր հակակշիռ է այն պնդմանը, թե 1828 թվականի հայերի ներգաղթը պարզապես Ռուսաստանի կողմից «արհեստականորեն ստեղծված» գործընթաց էր։

Ռուսական պաշտոնական փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ այդ շարժման մեջ կար նաև հայ բնակչության սեփական նախաձեռնությունը՝ պատերազմից և մահմեդական իշխանությունների ներքո գոյության պայմաններից հետո ռուսական տիրապետության տակ տեղափոխվելու ցանկությունը։

8. Իսկ ի՞նչ էր իրականում բնակչության հարաբերակցությունը 1828-ին

Այստեղ նույնպես պետք է խուսափել չափազանցված թվերից։

Իվան Շոպենի ռուսական վարչական-վիճակագրական ուսումնասիրությունը, որը կազմվել էր 1829–1832 թվականներին՝ օգտագործելով ռուսական ռազմական տվյալները, տեղական հարցումները և նախկին պարսկական հարկային նյութերը, ցույց է տալիս, որ Երևանի և Նախիջևանի նախկին խանությունների հիմքով կազմավորված տարածքում նախնական հաշվարկներում մահմեդական բնակչությունը զգալիորեն գերազանցում էր հայկականին։

Միաժամանակ ռուսական հաշվառումներով հայերի թիվը հետագա վերաբնակեցումներից հետո արագ աճեց․ Շոպենի տվյալներով՝ Հայկական մարզում հաշվարկվել է 82,377 հայ և 74,260 մահմեդական բնակիչ։

Այս փաստը ևս մեկ անգամ քանդում է պարզունակ քարոզչական բանաձևը․

«1828-ին այստեղ մահմեդականները շատ էին, հետևաբար տարածքը ապշերոնյան էր»։

Ոչ։

1828-ի ժողովրդագրական պատկերը տվյալ պահին գոյություն ունեցող բնակչության կազմն էր՝ ձևավորված երկարատև պատերազմների, տեղահանությունների, քոչվորական շարժերի և վերաբնակեցումների հետևանքով։

9. Ամենակարևոր պաշտոնական փաստաթղթերից մեկը՝ Նիկոլայ I-ի 1828 թվականի հրամանագիրը

Եվ այստեղ կա մի փաստ, որը ապշերոնյան քարոզչությունը սովորաբար փորձում է շրջանցել։

1828 թվականի մարտի 21-ին Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ I-ը հատուկ հրամանագրով նախկին Երևանի և Նախիջևանի խանությունները պաշտոնապես անվանեց «Հայկական մարզ»։

Հրամանագրում ասվում էր, որ Իրանից Ռուսաստանին միացված Երևանի և Նախիջևանի խանությունները «այսուհետև բոլոր գործերում» պետք է անվանվեն Հայկական մարզ և ներառվեն կայսերական տիտղոսում։

Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ Ռուսական կայսրությունը վերականգնեց հայկական անկախ պետականությունը։

Բայց սա պաշտոնական կայսերական փաստաթուղթ է, և այն առնվազն ցույց է տալիս, որ 1828 թվականի ռուսական պետական ընկալման մեջ այս տարածքը կապված էր Հայաստանի պատմական անվան և հայկական աշխարհագրական հասկացության հետ։

10. Իսկ ինչո՞ւ հայկական տեղանունները սկսեցին հայտնվել թուրքական կամ պարսկական ձևերով

Այստեղ ևս անհրաժեշտ է տարբերակել երեք երևույթ։

Առաջինը՝ վարչական լեզուն։

Օսմանյան և պարսկական վարչական համակարգերը տեղանունները հաճախ գրանցում էին իրենց լեզվական ձևերով։ Օրինակ՝ հայկական անունին կարող էր ավելացվել çay՝ «գետ», dere՝ «ձոր», kışlak՝ «ձմեռանոց», կամ բնակավայրի անունը գրանցվել թյուրքական հնչյունական ձևով։

Երկրորդը՝ նոր բնակավայրերի անվանումը։

Տարածաշրջանում առաջանում էին նաև նոր բնակավայրեր, որոնց անունները կապված էին տվյալ ցեղի, խանի, ռազմական առաջնորդի կամ բնակչության խմբի հետ։

Երրորդը՝ հին հայկական տեղանվան փոխարինումը նոր վարչական անվամբ։

Սա արդեն  քաղաքական հանվագործություն էր ․ նոր իշխանությունը ոչ միայն կառավարում էր տարածքը, այլև այն վերագրանցում էր իր վարչական ու լեզվական համակարգում։Հիշեցնենք, որ ոչ մի ներգաղթյալ, բնակիչ կամ էթնիկ համայնք իր բնակության փաստով ինքնիշխան իրավունք չի ստանում տվյալ երկրի՝ մեր պարագայում Հայաստանի, պատմական աշխարհագրական անվանումները վերանվանելու կամ , առավել ևս սեփական լեզվական տարբերակը պաշտոնականացնելու։

Օրինակ՝ «Արագած → Ալագյոզ» հարաբերությունը ճիշտ է դիտարկել որպես նույն տեղանվան թյուրքական ձև, ոչ թե որպես ապացույց, որ Արագածը «ստեղծվել է» թուրքերի կողմից։

«Սևան → Գյոյչա» նույնպես նույն բնույթի օրինակ է․ Gökçe թյուրքական անվանումը վերաբերում է «կապույտ/երկնագույն» իմաստային դաշտին, բայց դրանից չի հետևում, որ Սևան լճի պատմությունը սկսվում է այդ անվանումից։

Նույնը վերաբերում է Արփա/Արփա-չայ ձևին․ çay պարզապես «գետ» է և տեղանվան լեզվական ձևավորում է։

Իսկ Արտաշատ → Ղամարլու կամ Արմավիր → Սարդարապատ ձևակերպումները պետք է վերանայել։ Դրանք ուղղակիորեն նույնականացվող «վերանվանումներ» չեն․ Ղամարլուն առանձին պատմական բնակավայր/շրջան է, իսկ Սարդարապատը՝ այլ տեղանուն, ոչ թե հին Արմավիր քաղաքի պարզ թուրքերեն վերանվանում։

Այսպիսով, «Ալագյոզ», «Գյոյչա», «Արփա-չայ» և նման ձևերը կարելի է ուսումնասիրել որպես պատմականորեն գործածված այլալեզու տեղանուններ, բայց դրանց գոյությունը ինքնին չի ստեղծում իրավական կամ պատմական առաջնայնություն «Արագած», «Սևան», «Արփա» և այլ բնիկ տեղանունների նկատմամբ։։

11. Պատմության ամենամեծ կեղծիքը՝ հետևանքը պատճառ ներկայացնելն է

Այս ամբողջ պատմության մեջ ամենակարևոր մեթոդաբանական սխալը հետևյալն է.

1828 թվականի ժողովրդագրական պատկերը վերցնել և այն ներկայացնել որպես դարերի վաղեմության քաղաքական պատկանելության ապացույց։

Սա պատմագիտության մեջ պատճառի և հետևանքի փոխանակում է։

Եթե մի տարածքում դարերի ընթացքում տեղի են ունեցել՝

• պատերազմներ,
• բնակչության բռնի տեղահանություններ,
• գյուղերի և քաղաքների ավերում,
• քոչվոր ցեղերի վերաբնակեցում,
• վարչական սահմանների փոփոխություններ,
• բնակավայրերի անվանափոխություններ,
• տնտեսական և հարկային ճնշումներ,

ապա XIX դարի սկզբի բնակչության կազմը չի կարող ինքնաբերաբար վերածվել այդ տարածքի հազարամյա պատմության «սեփականության վկայականի»։

12. Վերջնական եզրակացություն

Երևանի և Արարատյան աշխարհի պատմության ուսումնասիրությունը պահանջում է ոչ թե մեկ ազգի պատմագրության ընտրովի մեջբերում, այլ օսմանյան հարկային գրանցամատյանների, սեֆյան արքունի պատմագրության, մահմեդական ճանապարհորդների, ռուսական ռազմական և վարչական փաստաթղթերի համադրություն։

Եվ հենց այդ համադրությունն է ցույց տալիս հետևյալ պատկերը.

XVI դարի վերջում օսմանյան պաշտոնական հաշվառումը Երևանում արձանագրում էր բացարձակ հայկական գերակշռություն։ 1604–1605 թվականներին Շահ Աբբաս I-ի ռազմական քաղաքականությունը հանգեցրեց զանգվածային բռնագաղթի և բնակավայրերի ավերման։ XVII դարում մահմեդական օսմանյան ճանապարհորդ Էվլիյա Չելեբին շարունակում էր արձանագրել Երևանի և Էջմիածնի հայկական քրիստոնեական ներկայությունը։ XVIII դարի օսմանյան պաշտոնական գրանցամատյանները դեռևս արձանագրում էին բացառապես հայերով բնակեցված գյուղեր, միաժամանակ՝ բազմաթիվ դատարկ բնակավայրեր։ XIX դարի սկզբին պատերազմների, տեղահանությունների և վերաբնակեցումների հետևանքով տարածաշրջանի ժողովրդագրական պատկերը էապես փոխվել էր։

Ուստի 1828 թվականի վիճակագրությունը պետք է հասկանալ որպես դարերի պատմական գործընթացի արդյունք, ոչ թե որպես այդ գործընթացի «սկզբնակետ»։

Եվ հենց այստեղ է ապշերոնյան ժամանակակից պատմաքաղաքական թեզի գլխավոր խոցելիությունը․

նրանք փորձում են օգտագործել XIX դարի սկզբի ժողովրդագրական հետևանքը՝ XVII–XVIII դարերի քաղաքական ու ռազմական գործընթացների պատճառները մոռացության մատնելու համար։

Սակայն պատմական փաստաթղթերը՝ այդ թվում հենց մահմեդական և օտարերկրյա հեղինակների ու պետությունների պաշտոնական աղբյուրները, թույլ չեն տալիս այդքան հեշտորեն ջնջել Երևանի և Արարատյան աշխարհի հայկական պատմական շարունակականությունը։