ԹԱԼԻՇԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ․ ԻՆՉՈ՞Ւ ԲԱՔՎԻ «ԲԱԶՄԱԶԳ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ» ՊԱՏԿԵՐԸ ՉԻ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԸ
Թալիշների ինքնության, քաղաքական իրավունքների և Բաքվի պետական քաղաքականության շուրջ
Վտարանդի Թալիշ-Մուղանական Ինքնավար Հանրապետության նախագահ Բորիս Թալիշինսկու հայտարարությունը կարևոր է դիտարկել ոչ միայն որպես քաղաքական գործչի հերթական հայտարարություն, այլև որպես ավելի լայն հարցի բարձրացում․ ի՞նչ է տեղի ունենում այն պետությունում, որը միջազգային հարթակներում իրեն ներկայացնում է որպես բազմազգ և բազմամշակութային պետություն, երբ այդ պետության ազգային փոքրամասնություններից մեկը փորձում է խոսել սեփական լեզվի, մշակույթի և քաղաքական իրավունքների մասին։
Այս հարցի պատասխանը պահանջում է տարանջատել երկու իրողություն՝ Բաքվի պաշտոնական քաղաքական պատկերը և թալիշական հասարակության նկատմամբ կիրառվող քաղաքականության վերաբերյալ առկա փաստերն ու գնահատականները։
Պաշտոնական պատմությունը
Ապշերոնի իշխանությունների քաղաքական հիմնական թեզը տարիներ շարունակ նույնն է մնացել․ թալիշները լիովին ինտեգրված են պետության հասարակական կյանքին, ազգային հակասություն գոյություն չունի, իսկ թալիշական ինքնության կամ ինքնավարության քաղաքական քննարկումները ներկայացվում են որպես արտաքին ուժերի՝ Իրանի, Հայաստանի կամ Ռուսաստանի կողմից հրահրվող նախաձեռնություններ։
Սակայն այստեղ առաջանում է հիմնական հակասությունը։
Եթե թալիշական հարցն իսկապես գոյություն չունի, ինչո՞ւ է թալիշական ինքնության, լեզվի և քաղաքական գործունեության շուրջ ցանկացած կազմակերպված նախաձեռնություն այդքան հաճախ դիտարկվում որպես պետական անվտանգության խնդիր։
Սա այն հարցն է, որից պետք է սկսել խնդրի քաղաքական վերլուծությունը։
Բռնաճնշումների շղթան
Թալիշական քաղաքական և մտավորական շրջանակների նկատմամբ կիրառված գործողությունները կարելի է դիտարկել որպես առանձին դեպքեր։ Սակայն երբ դրանք կրկնվում են տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարբեր մարդկանց նկատմամբ, առաջանում է համակարգային քաղաքականության վերաբերյալ հարց։
1990-ականներից սկսած՝ թալիշական քաղաքական շարժման առավել հայտնի ներկայացուցիչներից մեկը՝ Ալիկրամ Գումբատովը, հայտնվեց բանտարկության և քաղաքական հետապնդումների կենտրոնում։ Նրա ճակատագիրը դարձավ թալիշական քաղաքական շարժման նկատմամբ պետական վերաբերմունքի խորհրդանշական օրինակներից մեկը։
Այնուհետև ճնշումների ենթարկվեցին թալիշական ակտիվիստների, լրագրողների և մտավորականների նոր խմբեր։
Ֆախրադդին Աբբասովը՝ թալիշ գիտնական և քաղաքական հրապարակախոս, տարիներ շարունակ բնակվելով Ռուսաստանում՝ հրապարակայնորեն քննադատում էր Բաքվի իշխանությունների քաղաքականությունը։ 2019 թվականին նա հայտնվեց Ադրբեջանի իրավապահ մարմինների վերահսկողության ներքո և տեղափոխվեց Բաքու։ Նրա մահը 2020 թվականին բանտում նույնպես առաջացրեց քաղաքական սպանության վերաբերյալ լուրջ կասկածներ և հարցեր։
Ավելի ուշ միջազգային ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց ազգագրագետ Իգբալ Աբիլովի գործը։ Նրա գիտական ուսումնասիրությունները թալիշ ժողովրդի պատմության, մշակույթի և ավանդույթների վերաբերյալ ներկայացվեցին որպես քրեական հետապնդման հիմք։ Նրա նկատմամբ հարուցված գործը ցույց է տալիս այն վտանգավոր սահմանը, որտեղ ազգային ինքնության ուսումնասիրությունը կարող է պետության կողմից մեկնաբանվել որպես քաղաքական հանցագործություն։
Նմանատիպ հարցեր առաջացել են նաև Ռուսաստանում բնակվող թալիշ մտավորականների նկատմամբ գործողությունների կապակցությամբ։
«Բազմամշակութայնություն» ընդդեմ իրական քաղաքականության
Բաքվի միջազգային քաղաքականության կարևոր բաղադրիչներից մեկը «բազմամշակութային պետության» կերպարն է։
Սակայն բազմամշակութայնությունը պետք է չափել ոչ թե պետական քարոզչության հայտարարություններով, այլ շատ ավելի պարզ չափանիշներով.
Կարո՞ղ է ազգային փոքրամասնությունը ազատորեն օգտագործել իր
Կարո՞ղ է այն ուսումնասիրել սեփական պատմությունը։
Կարո՞ղ են նրա գիտնականներն ու լրագրողները ազատորեն հրապարակել իրենց տեսակետները։
Կարո՞ղ են նրանք կազմակերպվել՝ առանց անջատողականության կամ պետական դավաճանության մեղադրանքի։
Եթե այս հարցերի պատասխանը բացասական է, ապա «բազմամշակութայնությունը» վերածվում է ոչ թե իրավունքների պաշտպանության, այլ պետական իմիջի քաղաքականության։
Թալիշական հարցի դեպքում հենց այս հակասությունն է առավել ակնհայտ։
Ինքնավարությունը նույնը չէ, ինչ անջատումը
Սակայն ինքնավարությունը և անջա-տողականությունը նույն հասկացու-թյունները չեն։
Ինքնավարությունը կարող է նշանակել լեզվական, մշակութային, վարչական կամ տարածքային ինքնակառավարման տարբեր ձևեր՝ պահպանելով պետության տարածքային ամբողջականությունը։
Այս իմաստով թալիշական ինքնավարության պահանջի քննարկումը ինքնին չի կարող համարվել անջատողականության ապացույց։
Միջազգային իրավական համակարգում ազգային փոքրամասնությունների
Նույն տրամաբանությունը կարելի է տեսնել նաև ռասայական խտրականության վերացման միջազգային համակարգում, ԵԱՀԿ-ի շրջանակներում մշակված չափանիշներում և բնիկ ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ ՄԱԿ-ի մոտեցումներում։
Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է մեկ կարևոր իրավական ճշտում․ միջազգային իրավունքը ազգային փոքրամասնություններին ինքնավարության ավտոմատ կամ համընդհանուր իրավունք չի տալիս։ Այն պաշտպանում է ինքնության, լեզվի, մշակույթի, քաղաքական մասնակցության և խտրականությունից զերծ լինելու իրավունքները, իսկ ինքնավարության կոնկրետ ձևը սովորաբար քաղաքական և սահմանադրական կարգավորման հարց է։
Հետևաբար թալիշական պահանջի ամենաուժեղ միջազգային-իրավական հիմքը ոչ թե «ինքնավարությունը պարտադիր է», այլ՝ թալիշների՝ իրենց ինքնությունը պահպանելու, մշակութային և քաղաքական կյանքին լիարժեք մասնակցելու և խտրականությունից պաշտպանված լինելու իրավունքը։
Ինչ է իրականում ցույց տալիս այս պատմությունը
Թալիշական հարցը պետք չէ դիտարկել միայն Բաքվի և թալիշական քաղաքական շարժումների հակադրության շրջանակում։
Այն ավելի լայն խնդիր է՝ ինչպիսի՞ հարաբերություն պետք է գոյություն ունենա կենտրոնական պետության և ազգային փոքրամասնության միջև։
Ժամանակակից պետությունը կարող է պահանջել իր քաղաքացիներից հավատարմություն պետությանը։ Բայց պետության հանդեպ հավատարմությունը չի կարող պայմանավորվել սեփական ազգային ինքնությունից հրաժարվելով։
Թալիշը կարող է լինել Ադրբեջանի քաղաքացի և միաժամանակ մնալ թալիշ։
Այս երկու ինքնությունները հակասության մեջ չեն գտնվում։
Հակասությունը սկսվում է այն պահին, երբ պետությունը փորձում է քաղաքացիական ինքնությունը կառուցել ազգային ինքնության հաշվին։
Բաքվի քաղաքականության գլխավոր հակասությունը
Բաքվի համար թալիշական հարցի քաղաքական վտանգը, ըստ էության, ոչ այնքան թալիշների թվաքանակն է, որքան նախադեպի հնարավորությունը։
Եթե պետությունը ճանաչում է, որ իր տարածքում ապրող ազգային համայնքն ունի սեփական լեզու, պատմական հիշողություն, մշակութային առանձնահատկություն և այդ առանձնահատկությունները պահպանելու քաղաքական իրավունք, ապա նույն տրամաբանությունը կարող է տարածվել նաև մյուս ազգային համայնքների վրա։
Հետևաբար խնդիրը վերածվում է ոչ թե միայն թալիշական, այլ պետական կառավարման մոդելի հարցի։
Եվ այստեղ առաջանում է ամենակարևոր քաղաքական եզրակացությունը.
Իրական բազմամշակութայնությունը չափվում է ոչ թե այն բանով, թե պետությունն ինչ է ասում փոքրամասնությունների մասին, այլ նրանով, թե ինչ է թույլ տալիս նրանց անել։
Եթե ազգային փոքրամասնության լեզվի, պատմության, մշակույթի և քաղաքական ինքնության մասին խոսելը կարող է հանգեցնել քրեական հետապնդման, ապա «ազգային միասնությունը» այլևս կամավոր քաղաքացիական համախմբում չէ։ Այն դառնում է պետական պարտադրանքի գործիք։
Միջազգային հանրության առաջ դրված հարցը
Թալիշական խնդիրը միջազգային հանրության համար պետք է ձևակերպել ոչ թե որպես Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության դեմ ուղղված պահանջ, այլ որպես ազգային փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության հարց։
Սա սկզբունքային տարբերություն է։
Միջազգային հանրությունը կարող է և պետք է միաժամանակ պաշտպանել պետությունների տարածքային ամբողջականության սկզբունքը և ազգային փոքրամասնությունների հիմնարար իրավունքները։
Այս երկու սկզբունքները միմյանց հակասող չեն։
Հետևաբար միջազգային կառույցների համար հարցը պետք է լինի պարզ.
Կարո՞ղ է թալիշ ժողովուրդը պահպանել իր լեզուն, մշակույթը, պատմական հիշողությունը և կազմակերպված հասարակական կյանքը՝ առանց դրա համար «դավաճան», «լրտես» կամ «անջատողական» պիտակ ստանալու։
Եթե պատասխանը դրական է, ապա դա պետք է արտահայտվի ոչ միայն հայտարարություններով, այլև գործնական երաշխիքներով։
Եթե պատասխանը բացասական է, ապա Բաքվի «մոդելային բազմամշակութայնության» մասին հայտարարությունները չեն դիմանում քաղաքական և իրավական քննությանը։
Եզրակացություն
Թալիշական հարցը չի կարող լուծվել այն պարզ պնդմամբ, թե «թալիշները խնդիր չունեն»։
Այդպիսի պնդումը ինքնին չի կարող ներկայացնել մի ամբողջ ժողովրդի քաղաքական կամքը, հատկապես այն պայմաններում, երբ անկախ քաղաքական և հասարակական գործունեության հնարավորությունները սահմանափակված են։
Բուն հարցը շատ ավելի պարզ է.
Թալիշներն իրավունք ունե՞ն լինելու թալիշ՝ առանց դրա համար պատժվելու։
Եթե պատասխանը «այո» է, ապա այդ իրավունքը պետք է պաշտպանված լինի օրենքով, կրթությամբ, մշակութային քաղաքականությամբ և ազատ հասարակական գործունեության հնարավորությամբ։
Եթե պատասխանը «ոչ» է, ապա խնդիրը ոչ թե թալիշների «անջատողականությունն» է, այլ պետության կողմից ազգային ինքնության նկատմամբ կիրառվող քաղաքականության բնույթը։
Եվ հենց այստեղ է Բաքվի քաղաքականության գլխավոր հակասությունը․ որքան ավելի բարձրաձայն է այն խոսում բազմամշակութայնության մասին, այնքան ավելի կարևոր է դառնում ստուգել այդ հայտարարությունը իրականության ամենապարզ չափանիշով՝ ազգային փոքրամասնությունը կարո՞ղ է ազատորեն պահպանել իր ինքնությունը։
Թալիշական հարցը այդ ստուգման կարևորագույն օրինակներից մեկն է։
Комментарии
Отправить комментарий