Ռուս-թուրքական համաձայնագրից մինչև Վիլսոնի Իրավարար վճիռ

Հայկական հարցի դիվանագիտական պատմության մեջ ընդունված է առանցքային շեշտադրումներ կատարել 1920 թվականի Սևրի հաշտության պայմանագրի և ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճռի վրա Treaty of Sevres | Definition, Terms, Significance, & Facts - Britannica THE TREATY OF SEVRES AS THE LEGAL BASIS FOR THE ...։ Այդուհանդերձ, ժամանակակից հայկական քաղաքական-իրավական դիսկուրսում հաճախ անտեսվում կամ ստվերում է մնում այն իրավական անկյունաքարը, որն ուղղակիորեն կանխորոշեց հետագա բոլոր միջազգային ակտերը. խոսքը 1914 թվականի հունվարի 26-ի (փետրվարի 8-ի) ռուս-թուրքական համաձայնագրի մասին է (հայտնի նաև որպես Հայկական բարենորոգումների ծրագիր) Ռուս-թուրքական համաձայնագիր (1914) 1914 Armenian reforms - Wikipedia։

Այս հոդվածի նպատակն է վեր հանել այդ համաձայնագրի բացառիկ իրավական ուժը, ներկայացնել դրա գլխավոր ճարտարապետ Պողոս Նուբար Փաշայի դիվանագիտական հանճարը և ցույց տալ այն անխզելի իրավական շղթան, որը կապում է 1914 թվականի ակտը Վիլսոնյան իրավարարության հետ՝ որպես Արևմտյան Հայաստանի իրավունքների պաշտպանության լեգիտիմ հիմք 100 years on, the Treaty of Sèvres remains an important ... THE TREATY OF SEVRES AS THE LEGAL BASIS FOR THE ...։
        Իշխան Պողոս Նուբարը և Հայկական պահանջատիրության միջազգայնացումը

1912 թ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գևորգ Ե-ի հրամանագրով ստեղծվեց Հայկական Ազգային Պատվիրակությունը, որի ղեկավարությունը ստանձնեց ականավոր պետական և հասարակական գործիչ իշխան Պողոս Նուբարը  Boghos Nubar Pasha - Biography- Armenian-History.com Armenian National Delegation - Wikipedia։

Պողոս Նուբարի և նրա համախոհների մարտավարությունը հիմնված էր սթափ հաշվարկի վրա. հայկական հարցը դուրս բերել սոսկ օսմանյան ներքին խնդիր լինելու շրջանակից և վերածել այն եվրոպական մեծ տերությունների պարտավորության Voice of the People | AGBU։ Շնորհիվ Լոնդոնում, Փարիզում և Բեռլինում իրականացված լայնածավալ լոբբիստական աշխատանքների՝ պատվիրակությանը հաջողվեց հասնել նրան, որ Արևմտյան Եվրոպան կանգնեց Ռուսաստանի կողմից առաջ քաշված հայկական բարենորոգումների նախագծի թիկունքին Voice of the People | AGBU Armenian National Delegation - Wikipedia։ Սա հայ դիվանագիտության պատմության մեջ եզակի դեպքերից էր, երբ չունենալով պետականություն՝ հայկական վերնախավը կարողացավ պարտադրել իր օրակարգը աշխարհի հզորներին։

1914 թ. Համաձայնագիրը. Ինքնորոշման և սուբյեկտայ-նության առաջին դե-յուրե ակտը

1914 թ. փետրվարի 8-ին ստորագրված ռուս-թուրքական համաձայնագրով Բարձր դուռը  միջազգային իրավունքի մակարդակով ընդունեց հետևյալ իրողությունները.

1. Հայկական տարածքների ամբողջականացում. Վեց նահանգները (Էրզրում, Վան, Բիթլիս, Դիարբեքիր, Խարբերդ, Սեբաստիա) և Տրապիզոնը միավորվում էին երկու խոշոր վարչական շրջանների մեջ Exhibit: The Genocide | NERHS։ Սրանով պաշտոնապես գծվեց Արևմտյան Հայաստանի քաղաքական-աշխարհագրական քարտեզը 1914 Armenian reforms - Wikipedia։
2. Սուվերենության մասնակի զիջում. Նշանակվելիք օտարերկրյա գլխավոր տեսուչները ՝ Լուի Վեստենենկը և Նիկոլայ Հոֆը, օժտված էին գրեթե կառավարչական լիազորություններով՝ ունեին իրենց ոստիկանությունը, դատարանները վերահսկելու և պաշտոնյաներ ազատելու իրավունք 1914 Armenian reforms - Wikipedia THE RUSSO-TURKISH AGREEMENT OF JANUARY 26, 1914 ...։
3. Լեզվական և հողային իրավունքների ճանաչում. Հայոց լեզուն ստանում էր պաշտոնական կարգավիճակ, իսկ բնիկ հայերից խլված հողերը ենթակա էին վերադարձման կամ փոխհատուցման 1914 Armenian reforms - Wikipedia։             
   

Սա նշանակում էր, որ Օսմանյան կայսրությունը պաշտոնապես և իրավաբանորեն ճանաչել էր հայերի հավաքական իրավունքները իրենց բնօրրանի նկատմամբ 1914 Armenian reforms - Wikipedia։  

Իրավական շղթան. 1914 թ. Համաձայնագրից մինչև Վիլսոնի Իրավարար վճիռ

Միջազգային իրավունքը գործում է նախադեպերի և իրավահաջորդության սկզբունքով։ 1920 թ. օգոստոսի 10-ին ստորագրված Սևրի պայմանագրի 88-93-րդ հոդվածները, որոնցով Թուրքիան ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունը, հանկարծակի չհայտնվեցին On August 10, 1920, the Treaty of Sèvres was signed, in ... - Facebook Treaty of Sevres | Definition, Terms, Significance, & Facts - Britannica։

Երբ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը 1920 թ. նոյեմբերին գծեց Հայաստանի և Թուրքիայի միջև պետական սահմանը՝ Իրավարար վճիռը, նա որպես աշխարհագրական և ժողովրդագրական հիմք ընդունեց հենց այն նույն 4 նահանգները ՝ Էրզրում, Տրապիզոն,

Վան, Բիթլիս, որոնք դեռևս առանձնացվել էին 1914 թվականի համաձայնագրով On August 10, 1920, the Treaty of Sèvres was signed, in ... - Facebook 100 years on, the Treaty of Sèvres remains an important ... THE TREATY OF SEVRES AS THE LEGAL BASIS FOR THE ...։

Այսպիսով, 1914 թ. համաձայնագիրը Սևրի պայմանագրի և Վիլսոնի Իրավարար վճռի նախահայրն է։ Առանց 1914 թ. Թուրքիայի կողմից տրված պաշտոնական համա-ձայնության, դժվար կլիներ հետպատերազմյան աշխարհում հիմնավորել Արևմտյան Հայաստանի անջատումը Օսմանյան կայսրությունից FROM SEVRES TO LAUSANNE: THE ARMENIAN QUESTION ...։  

Ինչո՞ւ է 1914 թ. Համաձայնագիրը լեգիտիմության զենք ժամանակակից պայքարում

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության  մղած իրավական պայքարի համատեքստում 1914 թ. փաստաթուղթն ունի երեք հզորագույն իրավական փաստարկներ. 

• «Ex injuria jus non oritur» - Անօրինականությունից իրավունք չի ծնվում- սկզբունքը. Թուրքիան 1914 թ. դեկտեմբերին միակողմանիորեն չեղարկեց պայմանագիրը և բարենորոգումների փոխարեն իրականացրեց բնիկ հայերի բնաջնջում՝ Մեծ եղեռնը 1914 Armenian reforms - Wikipedia։ Միջազգային իրավունքը սահմանում է, որ ցեղասպանության միջոցով տարածքի ժողովրդագրական պատկերը փոխելը Թուրքիային չի տալիս այդ հողերի նկատմամբ տիրապետման օրինական իրավունք։
• Estoppel -Հակասության արգելքի- սկզբունքը. Քանի որ Թուրքիան մեկ անգամ արդեն պաշտոնապես ստորագրել և ճանաչել է այդ նահանգների հայկական ինքնությունն ու հատուկ կարգավիճակը, նա այսօր չի կարող պնդել, թե այդ տարածքները պատմականորեն կամ իրավաբանորեն հայկական չեն 1914 Armenian reforms - Wikipedia։
• Պետության պատասխանատվությունը. Օսմանյան կայսրության ստորագրած պարտավորությունները միջազգային իրավունքով փոխանցվում են նրա իրավահաջորդին՝ ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետությանը։ Ուխտադրժությունը (պայմանագրի խախտումը) և դրան հաջորդած բնաջնջումը մնում են չհատուցված միջազգային հանցանքներ։

                                           Եզրակացություն

1914 թվականի ռուս-թուրքական համաձայնագիրը հայ դիվանագիտության մոռացված հաղթաթուղթն է, որը պետք է վերադարձվի մեր արտաքին քաղաքական զինանոց ։ Այն հանդիսանում է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության իրավունքների առաջին պաշտոնական միջազգային վկայականը, որն անմիջականորեն սնուցեց Սևրն ու Վիլսոնյան իրավարարությունը 100 years on, the Treaty of Sèvres remains an important ... THE TREATY OF SEVRES AS THE LEGAL BASIS FOR THE ...։ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության կողմից բնիկ հայության իրավունքների համար մղած պայքարը լիովին իրավաչափ է, քանի որ այն հենվում է ոչ թե պատմական պատրանքների, այլ Թուրքիայի կողմից ստորագրված և միջազգային տերությունների կողմից երաշխավորված հստակ իրավական փաստաթղթերի վրա։