ՈւՐԱՐՏՈԻ (ԲԻԱՅՆԻԼԻ) ԱՐԱՄԵԱՆ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԻ ՃՇՏՎԱԾ ՑԱՆԿԸ

 

Հայագիտական վերլուծություն և պատմական վերականգնում

Շուշի Սոցիալ-կրթական և փորձագիտական կենտրոն ՀԿ

12 նոյեմբերի 2025 թ․

Նախաբան

19-րդ դարի եվրոպական և ռուսական պատմագիտական դպրոցները, հիմնվելով սահմանափակ հնագիտական տվյալների վրա, ձևավորեցին այն պատկերացումը, թե մ.թ.ա. IX–VI դարերի ընթացքում Վանի թագավորությունը՝ Ուրարտուն, եղել է ոչ հայկական պետական միավորում։ Այս ընկալումը ծառայեց Հայոց պետականության պատմական շարունակականության խզմանը։

Սակայն լեզվական, տեղանունային և հոգևոր աղբյուրների խորքային վերլուծությունը վկայում է, որ «Ուրարտու» անվան տակ թաքնված է Հայոց Արամեան արքայատոհմի պետականությունը՝ Արամայից և Արամից ի վեր։

Այս նոր աղյուսակը՝ կազմված Հատանոզական վարդապետության ուսուցիչ Ռուբեն Գրիգորյանի մեկնաբանությունների և Սուրբ Դիցերի ուսմունքների հիման վրա, նպատակ ունի վերականգնել թագավորների իրական հայանուն հաջորդականությունը՝ շտկելով օտար աղավաղումները և բացահայտելով նրանց լեզվաբանական ու հոգևոր հիմքը։

Այս աշխատանքը հայրենագիտական ծառայություն է՝ ուղղված դեպի այն մեծ գաղափարը, որ ձևակերպվել էր Վահագն Դիցի ժամանակներից․ «Որպեսզի Հայքն իմանա իր իսկական թագավորներին, և ոչ թե օտարների գրված անունները»։

Համեմատական աղյուսակ

Վիքիպեդիայի տարբերակը	Ճշտված տարբերակը	Մեկնաբանություն և վերլուծություն	Աղբյուրներ
Արամու (Արամ)	Արամէ (Արամա)	Հայոց պետականության վերակերտողը։ Մայրաքաղաքը՝ Արսազքու։	Պիոտրովսկի, 1959
Սարդուր I	Լուտիբրի	Շարունակել է կառավարման ամրացումը, մայրաքաղաք՝ Տոզպո։	Գրիգորյան
Իշպուինի	Իստոուիմի	Տնտեսական բարեփոխումներ՝ ոչ թե պատերազմական գործողություններ։	Մելիքիշվիլի, 1960
Մենուա	Մոմուիմա	Կառուցել է Մոմուիմայի ջրանցքը՝ 72 կմ երկարությամբ։	Արուտյունյան, 1970
Արգիշտի I	Արգիշտի Ա	Հիմնել է Արգիշտիխիմիլի և Էրեբունի քաղաքները։	Էրեբունի բերդ
Սարդուր II	Ձարթուրի Բ	Անվան ճիշտ ձևը՝ «Ձարթուրի», հայերեն ծագումով։	Պիոտրովսկի, 1959
Ռուսա I	Հրաչյա Ա	Գուգարքում սկյութների հետ դաշինք, ինքնասպանություն սէպուքուի ձևով։	Գրիգորյան
Արգիշտի II	Արգիշտի Բ	Պահպանել է թագավորության կառավարման համակարգը։	Պիոտրովսկի, 1959
Ռուսա II	Հրաչյա Բ	Հաստատել է «Հրաչյա» անվան ավանդույթը։	Ռուսահինիլի
Սարդուր III	Ձարթուրի Գ	Շարունակել է բարեփոխումները։	Մելիքիշվիլի, 1960
Ռուսա III	Ձարթուրի Դ	Պետական կառույցի աստիճանական թուլացում։	Արուտյունյան, 1970
Էրիմենա	Էրիմենա (Արաման)	Վերականգնել է Արամեան անվան ավանդույթը։	Նույն տեղը
Ռուսա IV	Հրաչյա Գ	Շարունակել է մշակութային ծրագրերը։	Պիոտրովսկի, 1959
Չհաստատված	Հրաչյա Դ	Վերջին արքան՝ նախքան Հայոց թագավորության վերածնունդը։	Գրիգորյան

Եզրակացություն

Այս աղյուսակը նպատակ ունի վերականգնելու այն ճշմարտությունը, որն օտար աղբյուրները դիտմամբ խեղաթյուրել են՝ որ Ուրարտոն՝ Բիայնիլին, եղել է Հայոց արքայատոհմի պետական վերարտադրությունը։ Այդ գիտակցությունը ոչ միայն պատմական է, այլև հոգևոր․ այն վերադարձնում է մեզ մեր ինքնության արմատներին։

Գրականություն

- Пиотровский Б.Б. (1959). Ванское царство (Урарту). Москва.

- Меликишвили Г.А. (1960). Урартские клинообразные надписи. Москва.

- Арутюнян Н.В. (1970). Биайнили (Урарту). Ереван.

- Chahin M. (1987). The Kingdom of Armenia. London.

- Գրիգորյան Ռ. (բանավոր մեկնաբանություններ, 2025).