ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՄՇԵՆԱՀԱՅԵՐԻ ԹՎԻ ՄԱՍԻՆ

 

    Համշենահայերի թվաքանակի հարցը շարունակում է մնալ գիտական քննարկումների առարկա, քանի որ հստակ մարդահամարային տվյալներ գոյություն չունեն։ Տարբեր հետազոտողներ ներկայացնում են զգալիորեն տարբեր թվեր՝ կախված կիրառված մեթոդաբանությունից, ինքնության չափանիշներից և աղբյուրներից։ Այս հրապարակման շրջանակում մի կողմ ենք դնում լեզվական և դավանական տարբերությունները՝ կենտրոնանալով բացառապես թվաքանակի և տարածվածության վրա։

   Համշենահայերի հիմնական բնակավայրերը

Պատմականորեն համշենահայերը ձևավորվել են Սև ծովի հարավային ափերին՝ հատկապես Համշեն կոչվող տարածքում։ Այսօր նրանց հիմնական կենտրոններից է Հոփա շրջանը, որը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիս-արևելքում՝ Սև ծովի ափին, Վրաստանի սահմանի անմիջական հարևանությամբ, մոտ Բաթում քաղաքին։     Մեր և այլ հետազոտությունների տվյալներով՝ հենց Հոփայի շրջանում բնակվում են շուրջ 40 հազար հայախոս համշենահայեր, ինչը համշենական ինքնության պահպանման կարևոր կենտրոններից մեկն է։

 Թվաքանակի վերաբերյալ տարբեր գնահատականներ

Համշենահայերի ընդհանուր թվի վերաբերյալ առկա են մի քանի հիմնական մոտեցումներ․

• Որոշ հետազոտողների գնահատմամբ՝ համշենահայերի թիվը կազմում է ընդամենը 25–40 հազար մարդ, ինչը հիմնականում վերաբերում է ինքնությունը բացահայտ պահպանած և լեզուն չկորցրած խմբերին։

• Թուրք հետազոտող Ալիե Ալթիի տվյալներով՝ իսլամացված համշենահայերի թիվը կարող է հասնել մինչև 1 միլիոնի, ներառելով լայնորեն ձուլված և ինքնությունը չարտահայտող խմբերը։

      Աշխարհը և հետխորհրդային տարածքը

 Համշենահայերի զգալի հատվածը բնակվում է հետխորհրդային տարածքում․

• Աբխազիա – շուրջ 65–70 հազար

• 1992–1993 թթ. Վրաց-աբխազական պատերազմի հետևանքով մոտ 25 հազար համշենահայեր տեղափոխվել են Ռուսաստան

  

• Ըստ տարբեր գնահատականների՝ Ռուսաստանում այսօր բնակվում է 300–400 հազար համշենահայ

• Միջին Ասիայի երկրներում և Ռուսաստանում ընդհանուր հաշվով նշվում է շուրջ 5 հազար համշենահայ (ավելի փոքր, մասնակի պահպանված համայնքներ)

          ՀՀ-ում և այլուր

• Հայաստանի Հանրապետություն – մոտ 4–5 հազար համշենահայ

• 
  ԱՄՆ-ում բնակվող համշենահայերի վերաբերյալ հստակ տվյալներ գրեթե չկան, ինչը կապված է նրանց ինքնության  չգրանցման կամ միաձուլման քաղաքականության հետ։                 
    Պատմական գործոնը

Համշենահայերի սփռվածության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Օսմանյան կայսրությունում 1895–1923 թթ. Արևմտյան Հայաստանում թուրք ռասիստների իրականացրած զանգվածային բռնությունները, որոնց հետևանքով բազմաթիվ համշենահայեր ստիպված են եղել լքել իրենց հայրենի բնակավայրերը և ապաստան գտնել աշխարհի տարբեր երկրներում։

                        Ամփոփում

Վերոնշյալ տվյալների համադրմամբ կարելի է եզրակացնել, որ համշենահայերը կազմում են հայության զգալի հատված՝ մոտավորապես 1–1.5 միլիոն մարդ։

  Սակայն կարևոր է ընդգծել, որ այս թիվը պայմանական է։ Այն կարող է ճշգրտվել միայն համշենահայերի աշխարհագրական տարածվածության, ինքնության դրսևորումների և ժողովրդագրական ցուցանիշների համապարփակ գիտական ուսումնասիրության արդյունքում։ 
  Ի դեպ, տարածաշրջան այցելած զբոսաշրջիկները նշում են, որ թուրքական իշանությունները , անհասկանալի նպատակներով, համշենահայերի բնակության վայրերի շուրջ պահում են զինված ուժեր;