Արձախի քաղաքական ինքնակազմակերպումը 1917–1918 թվականներին.

 

Պետական կառավարման նախադրյալները և տարածաշրջանային նոր իրողությունները

1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխությունը և դրան հաջորդած քաղաքական ցնցումները վճռորոշ ազդեցություն ունեցան Հարավային Կովկասի ժողովուրդների, այդ թվում՝ Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածում՝ Արձախում բնակվող հայ բնակչության հասարակական-քաղաքական կյանքի վրա։ ( «Հարավային Կովկաս» տերմինը, փոխարինելով ռուսական «Անդրկովկաս» եզրույթին, պահպանեց տարածաշրջանի վարչաքաղաքական մասնատումը և նպաստեց Հայկական լեռնաշխարհի՝ որպես միասնական պատմաաշխարհագրական միավորի, մարգինալացմանը։ Այդ գործընթացը հատկապես նշանակալի էր այն իրողության համատեքստում, երբ Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան հատվածներում հայ բնակչության զանգվածային բնաջնջումից հետո պատմաաշխարհագրական հիշողությունը ենթարկվում էր վերաիմաստավորման։ — Ա.Հ.)
 Կայսերական վարչակարգի փլուզումը հանգեցրեց իշխանության նախկին համակարգի

կազմալուծմանը, իսկ կենտրոնական իշխանության թուլացումը տեղական բնակչությանը կանգնեցրեց ինքնակազմակերպման, կառավարման և սեփական անվտանգության ապահովման հրատապ անհրաժեշտության առաջ։

Այս պայմաններում Արձախի հայ բնակչությունը ձեռնամուխ եղավ կառավարման սեփական մարմինների ձևավորմանը։ 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո երկրամասում ստեղծվեցին Գործադիր Կոմիտեն և Ազգային Խորհուրդը, որոնք արտահայտում էին տեղի հայության քաղաքական և հասարակական կազմակերպվածության նոր մակարդակը։ Այդ կառույցների գործառույթները չէին սահմանափակվում միայն քաղաքական ներկայացուցչությամբ. դրանք զբաղվում էին նաև բնակչության կենսական ապահովման, ներքին կարգուկանոնի, ինքնապաշտպանության և միջհամայնքային հարաբերությունների կարգավորման հարցերով։

Հատկանշական է, որ այդ գործընթացը պայմանավորված չէր որևէ արտաքին պետության հովանավորությամբ։ Այն առաջացել էր հենց տեղական հասարակության ներքին քաղաքական կազմակերպման, ինքնապաշտպանության և կառավարման անհրաժեշտությունից։ Կայսրության փլուզումը ստեղծել էր իշխանության վակուում, որի պայմաններում տեղական համայնքները ստիպված էին ինքնուրույն կազմակերպել իրենց հասարակական կյանքը։

                     Միջկուսակցական Բյուրոյի ստեղծումը

1917 թ. դեկտեմբերին Շուշիում տեղի ունեցած քաղաքական խորհրդակցությունները նոր փուլ բացեցին Արձախի կառավարման համակարգի ձևավորման գործընթացում։ Եղիշե Իշխանյանի վկայությամբ՝ դեկտեմբերի 24-ին Շուշիում ձևավորվեց Միջկուսակցական Բյուրոն, որի կազմում ընդգրկվեցին երկրամասում գործող հայ քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչները։ Իշխանյանն ընտրվեց Բյուրոյի փոխնախագահ։wikipedia

Բյուրոյի ստեղծման հիմնական նպատակներն էին՝

  • հասարակական կարգի և ներքին անվտանգության ապահովումը,
  • բնակչության կենսական խնդիրների լուծումը,
  • քաղաքական ուժերի համախմբումը,
  • ինքնապաշտպանության կազմակերպումը,
  • երկրամասի կառավարման համակարգի ձևավորումը։

Կարևոր է ընդգծել, որ Միջկուսակցական Բյուրոն պարզապես կուսակցական խորհրդակցական կառույց չէր։ Այն աստիճանաբար ստանձնեց երկրամասի հայ բնակչության քաղաքական կառավարման և կազմակերպման հիմնական գործառույթները։ Դրա գործունեության շրջանակում ձևավորվեցին նաև տեղական կառավարման մարմիններ, որոնց վրա դրված էին ներքին կարգուկանոնի, բնակչության ապահովման և անվտանգության հարցերի կարգավորումը։

Այսպիսով, 1917 թ. դեկտեմբերին Արձախում արդեն գոյություն ուներ քաղաքական ներկայացուցչության և տեղական կառավարման կազմակերպված համակարգ, որը հետագայում դարձավ ավելի ամբողջական վարչաքաղաքական կառույցի հիմքը։

1918 թվականը և Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածի վերափոխումը  

1918 թ. տարածաշրջանում տեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնք արմատապես փոխեցին Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածի քաղաքական հարաբերակցությունը։ Անդրկովկասյան Կոմիսարիատի գործունեությունից հետո 1918 թ. փետրվարին գումարվեց Անդրկովկասյան Սեյմը, որը փորձում էր պահպանել տարածաշրջանի քաղաքական միասնականությունը։ Սակայն ազգային և քաղաքական հակասությունները, արտաքին ուժերի միջամտությունը և Օսմանյան կայսրության ռազմական ճնշումը հանգեցրին այդ կառույցի փլուզմանը։

Անդրկովկասյան Դաշնության փլուզումը վերացրեց տարածաշրջանային քաղաքական միասնականության վերջին հենարանները։ Այդ իրավիճակում Արձախի հայ բնակչության ինքնակազմակերպումը ձեռք բերեց ոչ միայն պաշտպանական, այլև պետականաշինական նշանակություն։ Տեղական կառավարման մարմինները ստիպված էին գործել առանց կենտրոնական վստահելի իշխանության աջակցության՝ ստանձնելով ավելի լայն քաղաքական պատասխանատվություն։

1918 թ. մայիսի 26-ին Վրաստանը հռչակեց անկախությունը, իսկ մայիսի 28-ին Թիֆլիսում Բաքվի ռեժիմ Ազգային խորհուրդը հռչակեց Բաքվի ռեժիմ Դեմոկրատական Հանրապետության անկախությունը։ Մայիսի 30-ին հռչակվեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը։ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության (այսուհետ՝ Բաքվի ռեժիմ) հռչակումը տեղի


ունեցավ Թիֆլիսում, քանի որ Բաքուն այդ պահին գտնվում էր բոլշևիկյան իշխանության վերահսկողության տակ։                  cambridge+1

Նորաստեղծ կառավարության կենտրոնը հետագայում տեղափոխվեց Գանձակ, իսկ Բաքուն գրավվեց օսմանյան զորքերի և նրանց դաշնակից ուժերի կողմից 1918 թ. սեպտեմբերին։ Այս իրողությունը կարևոր է, քանի որ թույլ չի տալիս պատմականորեն նույնացնել Բաքվի ռեժիմ պետական կազմավորման պահը Բաքվում իշխանության հաստատման հետ։ Այն ցույց է տալիս, որ նոր պետության քաղաքական կենտրոնը սկզբնական շրջանում ձևավորվել է Թիֆլիսում և այնուհետև տեղափոխվել Գանձակ։

«Ադրբեջան» անվան պատմական իմաստը

Պատմագիտական առանձին ուսումնասիրության կարիք ունի նաև «Ադրբեջան» անվան՝ 1918 թ. պետական անվան կարգավիճակ ստանալու հարցը։ Մինչև 1918 թվականը «Ադրբեջան» անվանումը հիմնականում աշխարհագրական հասկացություն էր, որը վերաբերում էր Ռուսական և Պարսկական կայսրությունների սահմանագծին հարող տարածքներին։ 1918 թ. մայիսի 28-ի անկախության հռչակագրով այդ անվանումն առաջին անգամ պաշտոնապես յուրացվեց  Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածում ստեղծված Բաքվի ռեժիմի կողմից։iranicaonline+1

Սվիետոխովսկու ուսումնասիրությունը կարևոր է այս գործընթացի քաղաքական և գաղափարախոսական նախադրյալները հասկանալու համար։ Նրա աշխատությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես էր 20-րդ դարի սկզբին ձևավորվում թուրքալեզու մուսուլման բնակչության ազգային ինքնությունը և ինչպես էր Իրանի տարածքում գտնվող «Ադրբեջան» անվանումը աշխարհագրական հասկացությունից վերածվում պետական անվան։    cambridge+1


 Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է Արձախի պատմության համար, քանի որ նորաստեղծ պետության տարածքային հավակնությունները շուտով բախվեցին տարածաշրջանի հայ բնակչության քաղաքական ինքնակազմակերպման և ինքնորոշման ձգտումներին։ «Ադրբեջան» անվան պետական-քաղաքական կիրառությունը հետևաբար պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես անվանական փոփոխություն, այլև որպես քաղաքական ինքնության նենգափոխում և տարած-քային հավակնությունների ձևավորման գործընթաց։

Օսմանյան Թուրքիայի գործոնը

Բաքվի ռեժիմ ձևավորման գործընթացն անհրաժեշտ է դիտարկել նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտական փուլի աշխարհաքաղաքական մրցակցության համատեքստում։ Օսմանյան կայսրությունը ձգտում էր ամրապնդել իր ռազմական և քաղաքական ազդեցությունը Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածում։ Նորաստեղծ Բաքվի ռեժիմը, իր հերթին, ռազմական օգնություն էր ակնկալում Օսմանյան կայսրությունից՝ Կուր Արաքսյան միջագետքը վերահսկողության տակ վերցնելու և իր իշխանությունը տարածաշրջանում ամրապնդելու համար։

1918 թ. հունիսի 4-ին Բաթումում Օսմանյան կայսրության և նորաստեղծ անդրկովկասյան հանրապետությունների միջև կնքվեցին պայմանագրեր։ Բաքվի ռեժիմը Օսմանյան կայսրության հետ կնքեց բարեկամության և համագործակցության պայմանագիր, որով նախատեսվում էր նաև ռազմական աջակցություն։ encyclopedia.1914-1918-online+2

Այդ համաձայնագրի շրջանակում օսմանյան զորամիավորումները մասնակցեցին Բաքվի զավթման և բնիկ հայերի բնաջնջման գործողություններին։ Հետագա իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ օսմանյան ռազմական ներկայությունը նշանակալի ազդեցություն ուներ Բաքվի ռեժիմ նոր իշխանությունների քաղաքական և ռազմական որոշումների վրա։ Նորաստեղծ հանրապետության ռազմաքաղաքական դիրքը առաջին ամիսներին էական չափով կախված էր օսմանյան ռազմական աջակցությունից։

Այդուհանդերձ, գիտական ճշգրտության համար պետք է տարբերակել օսմանյան ռազմական հովանավորությունը և Բաքվի ռեժիմ կառավարության՝ որպես առանձին քաղաքական սուբյեկտի գոյությունը։ Նորաստեղծ Բաքվի ռեժիմը Օսմանյան կայս-րության վարչական նահանգը չէր, սակայն նրա քաղաքական ինքնուրույնությունը առաջին ամիսներին սահմանափակված էր արտաքին ռազմական ուժի ազդեցությամբ։

                 Արձախի ինքնակառավարման հաջորդ փուլը

1918 թ. հուլիսին Շուշիում գումարվեց Արձախի հայության առաջին համագումարը։ Այն դարձավ երկրամասի քաղաքական ինքնակազմակերպման կարևորագույն հանգրվանը։ Համագումարը քննարկեց երկրամասի հետագա քաղաքական կարգավիճակի, կառավարման, անվտանգության և բնակչության կենսական խնդիրները։        

1918 թ. հուլիսի 27-ին ստեղծվեց յոթ հոգուց բաղկացած Արձախի  Ժողովրդական Կառավարություն, որի նախագահ ընտրվեց Եղիշե Իշխանյանը։ Այս մարմինը դարձավ Արձախի հայ բնակչության քաղաքական ինքնակառավարման առավել ամբողջական արտահայտությունը՝ միավորելով գործադիր կառավարման, ներքին անվտանգության և արտաքին հարաբերությունների կազմակերպման գործառույթները։         wikipedia

Այսպիսով, 1917 թ. դեկտեմբերին ձևավորված Միջկուսակցական Բյուրոյի գործունեությունը վերաճեց ավելի ամբողջական կառավարման համակարգի։ Արձախի հայությունը ոչ միայն ուներ իր քաղաքական ներկայացուցչությունը, այլև ձեռնամուխ էր եղել գործադիր կառավարման, ներքին անվտանգության և արտաքին հարաբերությունների կազմակերպմանը։

                      Եզրակացություն

Այսպիսով, 1917–1918 թթ. Արձախում ձևավորվեց հայ բնակչության քաղաքական ինքնակազմակերպման աստիճանական համակարգ՝ սկսած տեղական ներկայացուցչական մարմիններից մինչև Միջկուսակցական Բյուրո և Ժողովրդական կառավարություն։ Այդ գործընթացը ընթացել է Ռուսական կայսրության փլուզման, Այսրկովկասյան Դաշնության

փլուզման, նորանկախ պետությունների ձևավորման և օսմանյան ռազմաքաղաքական միջամտության համատեքստում։

Հենց այս իրողությունները որոշիչ նշանակություն ունեն 1918–1920 թթ. Արձախի քաղաքական կարգավիճակի, ինքնակառավարման և ինքնորոշման գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Արձախի հայ բնակչության ինքնակազմակերպումը այդ շրջանում ձևավորեց ոչ միայն պաշտպանական, այլև քաղաքական ինքնորոշման հիմք, որը հետագայում դարձավ երկրամասի պատմական զարգացման կարևորագույն գործոններից մեկը։

                               

                                   Գիտական գրականություն

  • Եղիշե Իշխանյան, «Լեռնային Ղարաբաղ (1917–1920)», Երևան, 1999։ Առաջնային նշանակություն ունեցող աշխատություն է, քանի որ հեղինակը ներկայացնում է ժամանակաշրջանի իրադարձությունները՝ որպես դրանց անմիջական մասնակից և ականատես։ Գրքի բովանդակության մեջ առանձին բաժիններ են նվիրված Միջկուսակցական Բյուրոյի աշխատանքներին, 1918 թ. անկախության հռչակմանը և Արձախի առաջին համագումարին։
  • Ռիչարդ Հովհաննիսյան, Armenia on the Road to Independence, 1918, University of California Press, 1967։ Կարևոր ակադեմիական ուսումնասիրություն է՝ Ռուսաստանի հեղափոխություններից, Անդրկովկասի քաղաքական վերափոխումներից և Հայաստանի Հանրապետության անկախության հաստատման գործընթացից մինչև տարածաշրջանային հակամարտությունները։
  • Ռիչարդ Հովհաննիսյան, The Republic of Armenia: The First Year, 1918–1919, University of California Press, 1971։ Հատկապես կարևոր է Արձախի և Զանգեզուրի շուրջ քաղաքական ու դիվանագիտական հակասությունների ուսումնասիրության համար։
  • Թադեուշ Սվիետոխովսկի, Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community, Cambridge University Press, 1985։ Արժեքավոր է մուսուլմանական քաղաքական շարժումների, Մուսավաթ կուսակցության և 1918 թ. Բաքվի ռեժիմ պետական կազմավորման գործընթացն ուսումնասիրելու համար։cambridge+2
  • Zaur Gasimov, «Democratic Republic of Azerbaijan (1918–20): Origins, Milestones and Legacy», Heinrich Böll Stiftung, 2018։ Ժամանակակից պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որն անդրադառնում է նոր պետական կազմավորման ներքին ու արտաքին նախադրյալներին։
  • Բաթումի պայմանագրերի և 1918 թ. հունիսի 4-ի համաձայնագրերի վերաբերյալ առաջնային և հանրագիտարանային աղբյուրներ, որոնք հաստատում են Օսմանյան կայսրության և Բաքվի ռեժիմի միջև կնքված համաձայնագրի առկայությունը։

 


Комментарии

Популярные сообщения из этого блога

Նռան տոնի ժամանակակից ծիսական դրսևորումները

Արձախի հանձնաժողովըի հայտարարում է

Արկադի Տեր Թադևոսյանի (Կոմանդոսի) մարգարեությունը