Ի՞նչ է կորցնում աշխարհը Արձախի մշակութային ժառանգության ոչնչացմամբ

 

Հին աշխարհի պատմությունը հաճախ չափվում է այն եզակի գլուխգործոցներով, որոնք կարողացել են հաղթահարել հազարամյակների փորձությունները։ Վանի թագավորության (Բիայնիլիի) արծաթե ծիսական դույլը՝ սիտուլան, որի վերին հատվածը զարդարված է Կենաց ծառի և պահապան ոգիների ոսկե դրվագազարդ գոտով
, սովորական հնագիտական գտածո չէ։
Բիայնիլիի արծաթե սիտուլայի վրա պատկերված քրմերը խորհրդանշում էին Կենաց ծառի՝ կյանքի ու հիշողության հավերժական պահպանությունը։  Այն վկայությունն է մ.թ.ա. VIII–VII դարերում Հայկական լեռնաշխարհում գոյություն ունեցած բարձրագույն պետական, հոգևոր և գեղարվեստական մշակույթի, որտեղ արծաթագործությունն ու ոսկերչությունը հասել էին կատարելության։ 

Այսօր նման գլուխգործոցները զարդարում են աշխարհի առաջատար

թանգարանների ցուցասրահները՝ ներկայացնելով հին առաջավորասիական քաղաքակրթության փայլը։ Սակայն նույն քաղաքակրթական շերտի անբաժանելի մասը կազմող բազմաթիվ հուշարձաններ, հնավայրեր ու թանգարանային հավաքածուներ Արցախում վերջին տարիներին հայտնվել են համակարգված ոչնչացման, թալանի և ինքնության խեղաթյուրման թիրախում՝ Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից իրականացվող քաղաքականության հետևանքով։

  Արդյո՞ք սա միայն  կորուստ է հայության համար:

  • Անդառնալի պատմական շերտերի վերացումը ապշերոնյան ռեժիմի կողմից բռնազավթված Արձախի տարածքում՝ Շուշիի

 Տիգրանակերտի,  հնավայրերից մինչև վաղ միջնադարյան վանական
համալիրներ ու բրոնզեդարյան դամբարանադաշտեր, նշանակում է Հայկական լեռնաշխարհի և հարակից քաղաքակրթությունների փոխազդեցության բացառիկ վկայությունների ոչնչացում։ Այն նույն ոսկերչական ու մետաղագործական ավանդույթները, որոնք տեսնում ենք Բիայնիլիի ծիսական սիտուլայի վրա
, դարեր շարունակ զարգացել ու փոխանցվել են այս տարածաշրջանում։
    Արծաթե զարդաթիթեղ (մեդալիոն)
Այս բացառիկ հնագիտական գտածոն՝ Շուշիի դամբարանադաշտից հայտնաբերված արծաթե դրվագազարդ թիթեղը (մեդալիոնը), վկայում է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջին և 1-ին հազարամյակի սկզբին (ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջաններում) Արցախում մետաղամշակության ու ոսկերչական արվեստի զարգացման բարձր մակարդակի մասին։
Հիմնական բնութագիրը և կառուցվածքը
  • Կենտրոնական հորինվածքը. Սկավառակաձև թիթեղի կենտրոնում պատկերված է մեկ խոշոր ուռուցիկ գնդիկ, որը շրջապատված է համաչափ դասավորված վեց նմանատիպ գնդիկներով։ Այս կառուցվածքը հաճախ մեկնաբանվում է որպես տիեզերական կամ արևային խորհրդանիշ (Արևը և շրջապատող երկնային մարմինները)։
  • Եզրային հարդարանքը. Կենտրոնական հատվածը եզերված է մանր ատամնաձև և կետազարդ գոտիով, որից դուրս՝ դեպի եզրերը, տարածվում են ճառագայթաձև ծալքեր՝ հաղորդելով զարդին ծաղկաձև կամ արևանման տեսք։
  • Կիրառական նշանակությունը. Նմանատիպ թիթեղները հին շրջանում ծառայել են որպես հագուստի, գոտու դեկորատիվ զարդարանք, ինչպես նաև ունեցել են պաշտպանիչ (հմայական) նշանակություն՝ ընդգծելով կրողի բարձր սոցիալական կարգավիճակը։
Պահպանվածությունը
Առարկան պատրաստված է բարակ արծաթե թիթեղից՝ դրվագման (չեկանկայի) տեխնիկայով։ Չնայած ժամանակի ընթացքում առաջացած մգացմանը և ստորին աջ եզրի մասնակի վնասվածությանը՝ հիմնական զարդանախշերն ու ռելիեֆային տարրերը պահպանվել են բավականին հստակ։ Նախկինում այս նմուշը ցուցադրվել է Շուշիի քաղաքի պատմության թանգարանում։ 
                        Կավե կնիք (դրոշմակնիք)
Այս հնագիտական նմուշը՝ Շուշիի դամբարանադաշտի թիվ 61 դամբարանից հայտնաբերված կավե դրոշմակնիքը (շտամպ-կնիք), բացառիկ կարևորություն ունի տարածաշրջանի հին շրջանի տնտեսական, վարչական և հոգևոր կյանքն ուսումնասիրելու համար։ Այն պահպանվել և ցուցադրվել է Շուշիի քաղաքի պատմության թանգարանում։
Հիմնական բնութագիրը և կառուցվածքը
  • Ձևը և նյութը. Առարկան պատրաստված է թրծված կավից, ունի տափակ, սկավառակաձև (շրջանաձև) տեսք և բաց շագանակագույն երանգ։
  • Հորինվածքը և զարդանախշերը. Կնիքի աշխատանքային հարթ մակերեսի վրա փորագրված են երկրաչափական և տիեզերական բնույթի նախշեր։ Կենտրոնական հատվածից դեպի եզրերը տարածվում են ճառագայթաձև կտրվածքներ, որոնք պարփակված են կենտրոնաձիգ շրջանագծով։ Եզրային գոտին լրացված է մանր, հաջորդական գծիկներով ու սեպաձև փորագրություններով՝ ստեղծելով արևային սկավառակի տպավորություն։
  • Կիրառական նշանակությունը. Նմանատիպ դրոշմակնիքները հին աշխարհում կիրառվել են տարբեր նպատակներով. դրանցով դրոշմել են խեցեղեն անոթները (թրծելուց առաջ՝ որպես արհեստավորի կամ տոհմի նշան), կնքել են մթերքով լի կարասների կամ պահեստների կավե խցանները՝ սեփականությունը պաշտպանելու համար, ինչպես նաև օգտագործել են ծիսական հացերի կամ գործվածքների վրա նախշեր տպելու համար։
Պահպանվածությունը և նշանակությունը
Չնայած եզրերի թեթևակի մաշվածությանը և ժամանակի ընթացքում առաջացած մանր ճաքերին՝ փորագրված գծանկարը պահպանվել է ամբողջական և հստակ։ Թիվ 61 դամբարանում արծաթե մեդալիոնի և այլ արժեքավոր իրերի հետ այս կնիքի առկայությունը վկայում է, որ թաղված անձը համայնքում ունեցել է բարձր դիրք, վարչական կամ տնտեսական լիազորություններ։
    Բրոնզե ուլունքներ (մանյակի հատիկներ)
Շուշիի դամբարանադաշտի թիվ 61 դամբարանից հայտնաբերված այս բրոնզե ուլունքները ևս մեկ անգամ ընդգծում են ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջաններում Արցախում մետաղագործության և զարդարվեստի զարգացման բարձր մակարդակը։ Նախկինում այս նմուշները ցուցադրվել են Շուշիի քաղաքի պատմության թանգարանում՝ արծաթե մեդալիոնի և կավե կնիքի կողքին։
Հիմնական բնութագիրը և կառուցվածքը
  • Ձևը և տեխնիկան. Ուլունքները պատրաստված են բրոնզից՝ ձուլման կամ բարակ մետաղաթիթեղը ոլորելու (գլանաձև ծալելու) տեխնիկայով։ Դրանք հիմնականում ունեն տակառաձև, կարճ գլանաձև կամ թեթևակի կլորավուն տեսք և տարբերվում են իրենց չափերով, ինչը թույլ է տվել դրանք համադրել մեկ ընդհանուր զարդի՝ մանյակի կամ ապարանջանի մեջ։
  • Կիրառական նշանակությունը. Բրոնզե ուլունքները ծառայել են որպես անձնական զարդարանք՝ կրվելով պարանոցին (մանյակի տեսքով), դաստակին կամ կարվելով հագուստի վրա։ Բացի գեղագիտական նշանակությունից, հին աշխարհում մետաղյա զարդերին հաճախ վերագրվել են նաև պաշտպանիչ՝ հմայական (չար աչքից պահպանող) հատկություններ։
Պահպանվածությունը
Չնայած հազարամյակների ընթացքում հողի մեջ մնալու հետևանքով առաջացած բնական օքսիդացմանը (պատինային), որը մետաղին հաղորդել է մուգ կանաչավուն-սև երանգ, ուլունքները պահպանել են իրենց նախնական ձևն ու ամբողջականությունը։
  • Համաշխարհային թանգարանային չափանիշի նկատմամբ հանցագործություն. Եթե Բիայնիլիի սիտուլան այսօր ուսումնասիրվում է որպես մարդկության ընդհանուր ժառանգություն, ապա Արցախի թանգարաններից անհետացած հազարավոր ցուցանմուշներն ու հիմնահատակ ավերված հուշարձանները զրկում են համաշխարհային գիտությանը պատմության ամբողջական պատկերը վերականգնելու հնարավորությունից։                                                 

  • Միջազգային կոնվենցիաների խախտում. Մշակութային արժեքների միտումնավոր ոչնչացումը խախտում է 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան և ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի (ICJ) որոշումները, որոնք պարտավորեցնում են կանխել հայկական մշակութային ժառանգության վանդալիզմն ու պղծումը։

Այսօր համաշխարհային հանրության խնդիրն է թույլ չտալ, որ քաղաքական նպատակներով ջնջվեն այն քաղաքակրթական արմատները, որոնք պատկանում են ոչ միայն մեկ ժողովրդի, այլև ողջ մարդկությանը։

Комментарии

Популярные сообщения из этого блога

Նռան տոնի ժամանակակից ծիսական դրսևորումները

Արձախի հանձնաժողովըի հայտարարում է

Արկադի Տեր Թադևոսյանի (Կոմանդոսի) մարգարեությունը