Արձախը քաղաքակրթության արժեքավոր օջախներից է՞

 

Արձախը ոչ միայն պատմական Հայրենիք է, այլև  քաղաքակրթության ամենարժեքավոր օջախներից մեկը։ Դարերի ընթացքում այստեղ ձևավորվել է եսրբավայրերի, վանքերի, մատուռների, խաչքարերի, հանգստարանների և ուխտավայրերի բացառիկ մի աշխարհ, որը վկայում է հայ ժողովրդի հազարամյակների ներկայությունը այս երկրամասում։ Մասնագիտական և գիտական հրապարակումներում նշվում է, որ Արձախի տարածքում հաշվառված են հազարավոր հուշարձաններ, որոնց զգալի մասը քրիստոնեական է և վերաբերում է վաղ միջնադարից մինչև ուշ միջնադար ու նոր շրջան։

Արձախի հոգևոր ժառանգության ամենահայտնի կոթողներից են Ամարասի վանքը, Դադիվանքը, Գանձասարը, Ծիծեռնավանքը, Գտչավանքը, Եղիշե Առաքյալի վանքը, Կատարովանքը, ինչպես նաև Շուշիի  Սուրբ Ամենափրկիչ մայր տաճարը և Կանաչ Ժամը։ Այս հուշարձանները միայն ճարտարապետական կառույցներ չեն. դրանք հայ մշակութային հիշողության, հոգևոր կյանքի և ինքնության կենդանի կրողներ են։ Դրանց պատերին պահպանվել են հայերեն արձանագրություններ, խաչքարային հորինվածքներ, նվիրատվական գրություններ և դարերի պատմությունը։  

Միջազգային և ակադեմիական աղբյուրները վերջին տարիներին շարունակ 

ահազանգում են, որ այս ժառանգությունը լուրջ վտանգի տակ է։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն դեռ 2020 թվականից հայտարարում էր, որ անհրաժեշտ է անկախ առաքելություն ուղարկել տարածաշրջան՝ մշակութային արժեքների վիճակը տեղում գնահատելու համար, սակայն նման առաքելության իրականացումը երկար ժամանակ չէր հաջողվում։ Եվրոպական խորհրդարանի փաստաթղթերում ևս մտահոգություն է արտահայտվել Ապշերոնյան ռեժիմի կողմից օկուպացված  Արձախում հայկական մշակութային ու կրոնական ժառանգության վնասման ու ոչնչացման վերաբերյալ, և շեշտվել է, որ այդ հուշարձանները համամարդկային արժեք են։

Առավել մտահոգիչ են արբանյակային դիտարկումների վրա հիմնված փաստագրումները։ Cornell և Purdue համալսարանների գիտնականների ղեկավարած Caucasus Heritage Watch ծրագիրը հաղորդում է, որ 2020 թվականից ի վեր իրենք մշտադիտարկել են 500-ից ավելի մշակութային վայրեր, որոնցից մի մասը արդեն ոչնչացված է, մի մասը՝ վնասված, իսկ տասնյակ հուշարձաններ՝ անմիջական սպառնալիքի տակ։ Փաստագրված օրինակներից են Շուշիի Կանաչ Ժամ եկեղեցու քանդումը, պատմական հայկական գերեզմանոցների վնասումն ու վերացումը, ինչպես նաև մի շարք եկեղեցիների ու սրբավայրերի շուրջ շինարարական կամ հողային աշխատանքները, որոնք վտանգում

են դրանց ամբողջականությունը։ Հաճախ այս ամենը ներկայացվում է «վերականգնում» կամ «վերակառուցում» անվան տակ, սակայն մասնագետները նկատում են, որ նման միջամտությունները կարող են ջնջել հուշարձանների հայկական ինքնությունը։

Այս ամենի հանդեպ կարելի է միայն խոր ցավ և ափսոսանք հայտնել։ Ոչնչացվում են ոչ թե պարզապես քարաշեն կառույցներ, այլ հիշողություն, աղոթք, լեզու և պատկանելիություն։ Արցախի հայկական քրիստոնեական հուշարձանները պատկանում են ոչ միայն հայ ժողովրդին, այլև համաշխարհային մշակույթին։ Դրանց պահպանումը մեր պատմական արդարության, մշակութային իրավունքների և ապագա սերունդների հիշողության հարցն է։
                 Աղբյուրներ՝

1. UNESCO, հայտարարություններ և հաղորդագրություններ Լեռնային Ղարաբաղի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկման վերաբերյալ։
2. European Parliament, բանաձևեր և քննարկման նյութեր Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման մասին։
3. Caucasus Heritage Watch (Cornell University, Purdue University), արբանյակային մշտադիտարկման զեկույցներ Արցախի հուշարձանների վիճակի վերաբերյալ։
4. Cornell University – Caucasus Heritage Watch, առանձին փաստագրումներ Շուշիի, Հադրութի և այլ շրջանների հայկական եկեղեցիների ու գերեզմանոցների մասին։
5. Patrick Donabédian, ուսումնասիրություններ Արցախի հայկական ճարտարապետական և հոգևոր ժառանգության հիմնական հուշարձանների մասին։
6. Armenian Studies / Caucasus heritage թեմայով ակադեմիական հրապարակումներ՝ Արցախի վանքերի, եկեղեցիների և արձանագրական ժառանգության վերաբերյալ։
7. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան և հայագիտական հրատարակություններ՝ Արցախի պատմամշակութային ժառանգության վերաբերյալ։